X
تبلیغات
دادگه رانی کورد
دادگه رانی کورد
دادگه رانی کورد له بوکانه وه بو هه مو کوردان

ڕووخاندنی به‌شار ئه‌سه‌د

به‌ مانای کۆتایی هاتنی شه‌ڕی ناوخۆیی سووریا نییه

گه‌ری سی گمبیل 

جان کێری، وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مه‌ریکا ڕایگه‌یاند به‌شار ئه‌سه‌د وابیر ده‌کاته‌وه‌ که‌ ده‌توانێ (له‌ سه‌رهه‌ڵدانی جه‌ماوه‌ریی که‌ دوو ساڵه‌ ده‌ستپێکردووه‌ هه‌ڵبێ و ئه‌مڕۆ دوو ڕێگه‌چاره‌ی له‌ به‌رده‌می دایه؛‌ یان دان به‌ دۆڕاندنی خۆیدا بنێ یان به‌ ناچاری خۆی له‌گه‌ڵ ستراتیژییه‌تی ئه‌مه‌ریکا "چۆنیه‌تی گۆڕینی ده‌رکی هه‌نووکه‌ی ناوبرا له‌ بارودۆخ" ده‌بینێته‌وه‌ ڕێک بخات. ده‌وڵه‌تی ئه‌مه‌ریکا یارمه‌تییه‌ به‌رفراوانه‌کانی خۆی بۆ به‌رهه‌ڵستکارانی سووریا وه‌ستاندووه‌ له‌ به‌ر ئه‌وه‌یکه‌ هێشتاکه‌ هیوای به‌وه‌ هه‌یه‌ که‌ به‌شار ئه‌سه‌د بتوانێ به‌ هاندانی ڕووسیا، به‌ دروستی داهاتوو پێشبینی بکات و پێش ئه‌وه‌یکه‌ بارودۆخه‌که‌ به‌ ته‌واوه‌تی تێکبچێ ده‌سه‌ڵات ڕاده‌ستی ده‌وڵه‌تی کاتی بکات.

* سیاسه‌تی ده‌وڵه‌تی سووریا له‌ شه‌ڕی ئه‌و وڵاته‌ ده‌وری گرینگ ده‌گێڕێ

به‌ ڕای ڕه‌خنه‌گرانی شه‌ڕخواز، سیاسه‌تی ده‌وڵه‌تی سووریا له‌ شه‌ڕی ئه‌و وڵاته‌دا ده‌ورێکی زۆر گرینگی هه‌یه‌؛ له‌ به‌ر ئه‌وه‌یکه‌ ئه‌و که‌سانه‌ وا بیرده‌که‌نه‌وه‌ که‌ ڕووخانی ده‌وڵه‌ت به‌ خێرایی کۆتایی به‌ شه‌ڕ دێنێ و کۆتاییه‌کی دڵخواز و باشی به‌دواوه‌دێ. له‌ حاڵێکدا پێشوازی له‌ کۆتایی شه‌ڕی ناوخۆیی چ له‌ ڕێگای دانوستان یان له‌ ڕێگای سه‌ربازییه‌وه‌ ده‌کرێت به‌ سه‌رنجدان به‌ زیانی به‌رفراوانی گیانی، هه‌ر دوو ستراتژییه‌ت بۆ گه‌یشتن به‌م ئامانجه‌ خۆله‌خۆدا له‌سه‌ر ئه‌م گریمانه‌یه‌‌ خۆ ده‌بینێته‌وه‌ که‌ به‌ که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ ده‌سڕۆیشتوویی زۆری به‌شار ئه‌سه‌د و که‌سه‌ نێزیکه‌کانی له‌ نێوان ده‌وڵه‌تی ناناوه‌ندی و هێزه‌ چه‌کداره‌کانی لایه‌نگری حکوومه‌ت ده‌توانن به‌ ئاماژه‌یه‌ک کۆتایی به‌ شه‌ڕی خۆیان له‌ دژی زۆرینه‌ی سوننه‌ کۆتایی بێنن، به‌ڵام ئه‌م گریمانه‌ هه‌ڵه‌یه‌.

* هێزه‌کانی لایه‌نگری حکوومه‌ت به‌ یه‌کگرتوویی زۆر زیاتر له‌ گرووپه‌ په‌رته‌وازه‌ به‌رهه‌ڵستکاره‌کان شه‌ڕ ده‌که‌ن

دیار نییه‌ که‌ ئێستاکه‌ چ که‌سێک جڵه‌وی ده‌سه‌ڵاتی له‌ حکوومه‌تدا به‌ ده‌سته‌وه‌یه‌، ئه‌گه‌رچی سه‌رۆک کۆمار هێشتاکه‌ له‌ نێوان زۆرێک له‌ عه‌له‌وییه‌کان و دیکه‌ی که‌مینه‌کاندا شه‌رعییه‌تێکی زاتی هه‌یه‌، به‌ نێزیکبوونه‌وه‌ی ڕووخانی سه‌پێندراوی ده‌وڵه‌تی به‌عسی، له ڕێژه‌ی ئه‌م لایه‌نگرییه‌ ورده‌ ورده‌ که‌م بۆته‌وه‌، هێزه‌کانی لایه‌نگری حکوومه‌ت به‌ یه‌کگرتووییه‌کی زۆر زیاتر له‌ گرووپه‌ په‌رته‌وازه‌ به‌رهه‌ڵستکاره‌کان، شه‌ڕ ده‌که‌ن، به‌ڵام ئه‌م یه‌کگرتووییه‌ له‌ بێ هیوایی و نیگه‌رانییه‌کانی هاوبه‌شی تایه‌فی خۆی ده‌بینێته‌وه‌ تا وه‌فادار بوون به‌ به‌شار ئه‌سه‌د. جگه‌ له‌مانه‌، نه‌بوونی هێزی مرۆڤی، سوپای سووریای ناچار کردووه‌ تا کۆنتڕۆڵی خۆی له‌سه‌ر زۆرێک له‌ ناوچه‌کان ڕاده‌ستی گرووپه‌ چه‌کداره‌ خوجێییه‌کان بکات که‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی پێکهاته‌ی فه‌رمی فه‌رمانده‌یی ده‌جووڵێنه‌وه‌ و به‌ هه‌ر لایه‌نێک که‌ پاره‌یان بداتێ وه‌فادار ده‌بن.

* ئێران شێلگیره‌ له‌سه‌ر هێشتنه‌وه‌ی سووریا له‌ژێر هه‌یمه‌نه‌ی خۆیدا

ئه‌و وڵاته‌ی که‌ یارمه‌تیان ده‌دات، ئێرانه‌، تاران سه‌رچاوه‌ی دارایی به‌رفراوان خه‌رجی ئه‌م ناکۆکیانه‌ ده‌کات و ئه‌م کاره‌ی ئێران ته‌نیا له‌ ڕێگای حکوومه‌تی سووریاوه‌ نه‌بووه‌. حیزبوڵڵا، هاوپه‌یمانی لوبنانی شیعه‌، به‌ شێوه‌ی ڕاسته‌وخۆ له‌ ناوچه‌ی قه‌سیر ده‌ستێوه‌ردانی کردووه‌ و میلیشیا خۆجێییه‌کانی له‌ که‌مینه‌ی شیعه‌ی سووری ڕێکخستووه‌. سه‌ره‌ڕای زیده‌ڕۆیی ئه‌مه‌ریکا و ئیسرائیل، په‌یدۆزییه‌کانیان له‌باره‌ی بوونی 50 هه‌زار خه‌باتکار، سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی ئێران مه‌شق به‌ چه‌کدارانی نه‌ته‌وه‌یی سووریا ده‌کات، جگه‌ له‌ ئه‌گه‌ر و کاتی ڕووخانی حکوومه‌تی ئه‌سه‌د، به‌ دڵنیاییه‌وه‌ ئێرانییه‌کان شێلگیرن له‌سه‌ر ئه‌وه‌یکه‌ سووریا یان به‌شێک له‌و وڵاته‌ له‌ژێر کۆنتڕۆڵ و هه‌یمه‌نه‌ی خۆیاندا بهێڵنه‌وه‌.

* به‌رهه‌ڵستکاران یه‌کگرتوو نین

تا ئه‌و کاته‌ی ئێران له‌ ڕووی داراییه‌وه‌ یارمه‌تی بدات به‌ هێزه‌کانی پابه‌ند به‌ به‌رخۆدان له‌ به‌رانبه‌ر به‌رهه‌ڵستکارانه‌وه‌، سووریا له‌ شه‌ڕدا ده‌مێنێته‌وه‌. به‌رهه‌ڵستکاران ئه‌وه‌نده‌ یه‌کگرتوو یان میانه‌ڕه‌و نین تا ئیمتیازی قه‌ناعه‌ت پێهێنه‌ر به‌ خه‌باتکارانی لایه‌نگری ناسوننه‌ی حکوومه‌ت پێشنیار بکه‌ن،؛ بۆ ئه‌وه‌ی پشتگیریی ئێران ڕه‌ت بکه‌نه‌وه‌. ئه‌گه‌ر ئه‌سه‌د بڕیار بدات له‌ به‌رانبه‌ر وه‌رگرتنی سامانێکی زۆر واز له‌ ده‌سه‌ڵات بێنێ. به‌ دڵنیاییه‌وه‌ که‌سانێکی دیکه‌ش ده‌بن که‌ به‌ دوای ڕێبه‌رایه‌تی شه‌ڕ بن له‌ دژی چوونه‌ ده‌ره‌وه‌ی سووریا که‌ میحوه‌ری ئێران.

ئه‌م که‌سانه‌ پێده‌چێ له‌ ماوه‌یه‌کی زۆردا و له‌ به‌رانبه‌ر گیان و ماڵی زۆرێک له‌ مرۆڤه‌کان، ناچاربن به‌رده‌وام بن له‌ چالاکییه‌کانیان به‌ شێوه‌ی نهێنی، به‌ڵام سووریا ڕووی ئارامی به‌خۆوه‌ نابینێ مه‌گه‌ر ئه‌وه‌یکه‌ ئێران واز له‌ هه‌وڵه‌کانی بێنێ.

* بۆ ئه‌وه‌ڵین جار ده‌وڵه‌ته‌ سوننه‌کان به‌ توندی له‌ دژی ئامانجه‌ ناوچه‌ییه‌کانی ئێران وه‌ستاونه‌ته‌وه‌

له‌ ئه‌نجامدا ئامانجی سه‌ره‌کی ئه‌مه‌ریکا ده‌بێ زیاترکردنی بودجه‌ ته‌رخاندراوه‌کان بێت بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی ده‌ستێوه‌ردانی ئێران. خۆشبه‌ختانه‌، ئه‌م سه‌رمایه‌دانه‌رییه‌ خه‌ریکه‌ زیاتر ده‌بێ، تێچووی دارایی ڕوو له‌ زیادبوونی شه‌ڕی نیابه‌تی ئێران، قورسییه‌کی زۆری خستۆته‌ سه‌ر ئابووری گه‌مارۆ له‌ سه‌ری ئه‌و وڵاته‌، خراپتر له‌مانه‌ ئه‌و پاشهاته‌ نێگه‌تیڤانه‌یه‌ که‌ له‌ شه‌ڕی سووریا عه‌له‌وییه‌کان له‌ به‌رانبه‌ر سوننه‌کان که‌ زۆربه‌ی حه‌شیمه‌تی موسڵمانانی جیهان پێک دێنن. ئه‌م ناکۆکییه‌ بۆته‌ هۆی ئه‌وه‌ی بۆ ئه‌وه‌ڵین جار ده‌وڵه‌ته‌ سوننه‌کان به‌ توندی له‌ به‌رانبه‌ر سیاسه‌ت و ئامانجه‌کانی ئێران له‌ ناوچه‌دا بوه‌ستنه‌وه‌. گۆڕینی سیاسه‌تی تورکیا له‌ به‌رانبه‌ر ئیسرائیل نموونه‌ی زه‌قی شکستی ستراتژییه‌تی ئێرانه‌ هاوپێوه‌ند به‌ ده‌ستێوه‌ردان له‌ سووریا. به‌ بوونی که‌مینه‌ی سوننه‌ی نائارام (و ده‌ستڕاگه‌یشتنی خێرا به‌ ئینتێرنێت) له‌ ماڵه‌وه،‌ له‌ ئه‌گه‌ری به‌رده‌وامیی شه‌ڕ، سه‌رکرده‌کانی ئێران پاشهاتی سیاسی کێشه‌سازیان له‌ ناوخۆدا بۆ دروست ده‌بێ، ته‌نیا هیوای تاران بۆ مسۆگه‌رکردنی سه‌رکه‌وتنی ڕێژه‌یی، ڕاگه‌یاندنی ئاگربڕ و ڕێگه‌چاره‌یه‌کی کاتیه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای دابه‌شکردنی ده‌سه‌ڵات که‌ ڕێگه‌ بدات هێزه‌ نیابه‌تییه‌کانی چه‌کدار بمێننه‌وه‌.

* ده‌ستێوه‌ردانی سه‌ربازیش ڕێگه‌چاره‌ی ئه‌م کێشه‌یه‌ نییه‌

زه‌ختی زۆری ئه‌مه‌ریکا بۆ ڕێگه‌چاره‌یه‌کی دیپلۆماتیک (به‌ هه‌ر مه‌رجێک) ته‌نیا هیوا به‌ ئێران ده‌به‌خشێ که‌ هێشتاکه‌ ئاوه‌ها سه‌رکه‌وتنێک مومکینه‌. هه‌ندێ له‌ ئاگربه‌سته‌کان له‌ ڕێگای دانوستان له‌ ماوه‌ی شه‌ڕی ناوخۆی لوبنان ته‌نیا بوو به‌هۆی ئه‌وه‌یکه‌ ئه‌م شه‌ڕه‌ 15 ساڵ درێژ بخایێنێ و سیسته‌می سیاسی ئه‌و وڵاته‌ ناکاراتر له‌ ڕابردوو بکات، پێش دۆڕاندنی به‌ته‌واوه‌تی لایه‌نگرانی حکوومه‌ت، ئاگربه‌ست دیموکراتیزه‌بوونی وڵاتی به‌دواوه‌ نابێ. ته‌نیا ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌یکه‌ سووریا به‌ هه‌مان ڕێگه‌ی ڕووخان و هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ بڕوات.

به‌ڵام ده‌ستێوه‌ردانی سه‌ربازیش ڕێگه‌چاره‌ی ئه‌م کێشه‌یه‌ نییه‌. له‌ ڕاستیدا ئێران ده‌یه‌وێت به‌شداری خۆی له‌ شه‌ڕێکی تایه‌فی بگۆڕێ بۆ شه‌ڕێک له‌ دژی هێزه‌ زاڵێتیخوازه‌کان، که‌وابوو به‌ نێونه‌ته‌وه‌یی کردنی شه‌ڕ، هێزی ستراتیژی خۆی زێده‌تر ده‌کات. ئه‌گه‌ر ده‌وڵه‌ته‌ ڕۆژئاواییه‌کان له‌م شه‌ڕه‌دا تێوه‌بگلێن، له‌ به‌رانبه‌ر وازهێنانی ئێران له‌ ده‌ستێوه‌ردان له‌ شه‌ڕی سووریا ڕه‌نگه‌ له‌ به‌رده‌وامیی ڕێگادا ناچار بن ئامانجه‌ ناڤۆکییه‌کانی ئێران به‌دی بێنن، ته‌نیا ڕێگایه‌ک که‌ ئه‌مه‌ریکا ده‌توانێ له‌ دووبه‌ره‌دا چۆک به‌ ئێران بدا، خۆتێوه‌رنه‌دانه‌ له‌ شه‌ڕی سووریادا.

توێژینگه‌ی ئه‌مه‌ریکی ڕۆژهه‌ڵاتی ناڤین

نوشته شده در تاريخ سه شنبه بیست و نهم مرداد 1392 توسط ره سول گولباخی |

 «شاری بێ ئەو...»

فەرەیدوون حەکیم‌زادە

(7ی پووشپەڕی 1366ی هەتاوی و قڕبوونی شارێک)

هەموو ساڵێ لە بەرەبەری هاتنی 7ی پووشپەڕ یادی 26 ساڵ لەمەو پێش هەستم بڕبڕ دەکا و بە ئامان و زەمان ئەو کارەساتە «جەرگ بڕە»م لە بیر ناچێتەوە.

سێ ڕۆژ دوای دیاردە نامرۆڤانەکەی چەقەڵی بەغدا بۆ شار و دار و ئاسمانی شارەکەم، بەهەڵەداوان، سەرکار و سەرجوغە و کۆڵەپشتی و پادگانم لە «گونبەدی کاووس» بەجێ هێشت و هاوڕێ لەگەڵ 8 کەس کوڕ گەلی ئەو شارە بە هەزار فکر و خەیاڵ بەرەو سەردەشت و ڕێکەوتین ئەو ڕۆژە شارەکەم بۆنی سیر و پیواز و باڕووت و شتی گنخاوی لێ دەهات لاشەی مانگاو چۆلەکە و پاساری لە شەقامان بەر پێدەکەوتن، کەس ئاوڕی وەسەر نەدەانەوە. گەڵای داران وەک تۆپی زەوی پڕش و بڵاو ببوون. هەر ماشینێک دەهاتە سەردەشت، هەڵگری مەیت و شەهیدانێک بوو کە لە شارەکانی تاران و تەورێز و بانە و سابڵاغ ڕادەیانهێنانەوە.

خەڵک هەموو چاو بە مۆڵەق و بێ تاقەت بوون، هەر دەڵێی «ڕۆبات» بوون، کاتێک دە یا بیست شەهیدیان دەناشت، لە مزگەوتی شار داوایان لێ دەکرا، ڕەحمەتی خواتان لێ بێ مەگەڕێنەوە چەند شەهیدیتریان هێناوەتەوە، دەنا بۆن دەکەن.

ئەوان لە خەمی خزم و کەس و ناسیاوان دابوون و منیش سەڕە ڕای ئەو دەردە، گراویەکەم، ئەو شۆخە نازدارە شووش و باریکەی دنەی دا بووم تا بۆی بچمە سەربازی، لە پێش چاو چاوم بووم. بە چاوان دەگەڕام، لە نێوان دەگەڕام، بەڵام ئاخ، ئاخ بۆ نەمزانی دڵی یارم و قوڕگی یارم بە گازی خەردەل و سیانوور پێکاوەو منیش دەبێ لێ بێدەسەڵاتی ئەژنۆ و چاوم ڕابمێنم.

 ڕێک «هەواری خاڵی« مامۆستا «هێمن»م  بیرکەوتە، بەڵام لەودا کوشتن و قڕ بوون نەبوو، بەڵام هی من کۆخە و خوێن و مردن فاکتی سەرەکی ئەم تراژیدیایە بوون. ئەو ڕۆژە چون نەگریا بام و ئێستا چۆن هەناسە و ئاە بە میوانی  ڕانەگرم؟

ئەو ڕۆژە مردن لە هەموو شت هەرزان‌تر بوو. شەو داهات، شەوێکی بەسام، تەنانەت دەنگی لێدانی دڵیشت گوێ لێ‌بوو. تەنانەت دەعبایەکیش نەمابوو تا بسریوێنێ، بقریوێنێ، بجرێوێنێ، بخۆشێ، بفڕمێ یا تەنانەت بهاڕێنێ. تەنیا دەنگی ماشێن و مزگەوت و جارجارەش گریانی ساحێب مردووەکان دەهات. باوکم قەڵس و تووڕە لە هاتنەوەم، بەڵام چ دەزانێ لە ناو دڵم‌دا هەریایە، سەرچۆپی کە مەرکێش بە هەناسە سپێردراوە و گاوانی ئەو شین و هاوارەش هەر خۆمم.

ئەی زەوی، ئەی ئاسمان، ئەی دارکانی بەرماڵان بۆ هێندە بێ بەزەن؟ بۆ بەشی ئێمەی کڵۆڵ هەر مردنە و پێک نەگەیشتنە؟

ئێستا کە دوای 26ساڵان، دوای26 ساڵی پڕ لە فیکر و خەیاڵ و گریان بۆ ئەو شۆخە نازدارە، چاو لە ڕەسمە بریندارەکەی ناکەم، هەر ئەو کاتەم لە بیرە کە لە پشت پەنجەرەی ژوورە بچوولەکەی لێکمان دەڕوانی و دڵخۆش بە داهاتوو بوون. جلکی کوردی و دەسماڵی بە خۆدادە داو نازی بە ڕێبواران دەفرۆشت، نەیزانی پیاوێک لە بەغدا دانیشتووە کە دوژمنی هەست و نەست و شعوورە و ڕۆژێک‌ دا دێ ئاوات و تاسەی ئەو و من و سەدانی وەک من بە بای وەش‌دا دەدا. زامێکی گەورەم لەلەشایە، فرمێسک بە زۆری لە چاوانمان ڕادگیراون، کوا دەتوانم باس لەو ژێنۆسایدە بکەم کە لەودا کورد بوو بە قوربانی تا کیمیایی لەسەر تاقی‌کەنەوە.

من عاشقی شارودار و ئاسمان و چیای وڵاتەکەمم. من بە دەنگی مۆسیقا هەڵدەستم و بە فکرە جوان و ئاوەڵەکانی تۆرگینف و تۆلۆستۆی و مارکس و هەژار و هێمن و سوارە ئێلخانی زادە و گی‌دۆمۆپاسان و یا شارکەماڵ و شێرزاد حەسەن و... هتد فڕچکم گرتووە. بە شیعرە هەست بزوێنەکانی شاملوو و فروغ و عەبدولخالەق نەقیب و عەبدوڵڵا پەشێو و فەرەیدوون موشیری، دەگریم و پێدەکەنم.

کاتێک دوای حەوتەیەک ئەو شارەتەم لێ نیشتووەم جێ هێشت کە دڵم هەر لە لای ئەوان بوو..  بە سەوزای باکووری ئێران و شاری گونبەدی کاووس دڵم خۆش نەبوو. تا ئەوەیکە بیستم یاری شۆخ و نازدار ماوەو لە ڕۆژنامەدا وێنەکەم دیت. کوا دڵ و بولبول و گوڵ لەو کاتەدا بۆیان هەیە بێنەدەر و ژوانی گوڵ و ماچی بولبول ببینن؟ کوا ئەوەی جێم هێشتبوو؟ بۆ وا داما بوو و هەڵقرچا بوو؟ سێوە لاسوورەی ڕوومەتی بۆ شەمزا بوو؟ بزەو خەرمانی جارانی، نەمابوو. ئەی ویژدانی جیەانی کوا، بۆ بێدەنگن؟ بۆ ڕوخساریتان هەزار ڕەنگن؟

 من لە خۆمدا مردم، هەستامەوە، بەڵام دیسان هەر مردم. سات و کات و ڕۆژ و مانگ و ساڵ ڕۆیشتن، بەڵام ئێستاکە ئەو لە باتی ئەو جانتایە جوانەی جاران کە بە شانیەوە بوو، ماسک و ئامرازی ئۆکسیژێن میوانی بوو. ماوەی سێ ساڵان تەنیا چاومان لێک کرد و گریاین و تەنانەت تاقە قسەیەکمان نەکرد. دەڵێی دەترساین پێکەوە ئاخاڤتن بکەین. ئەو ڕۆیی... و لە پرسەی مردنیدا قاقا گریام و هەنسیک هەنیسک پێکەنیم.

 دڵۆپ دڵۆپ بزەو پێکه­نینم دەڕژانە سەر گۆنا و ئێستاش لە پرسەی ماتەمینی ئەودا شەڕابی گریان دەخۆمەوە. لە پشت پەنجەرەی بیرەکانمدا بە دزی شیعری دڵداری دەنووسم و پاشان دەیان نێژم، نەکا «نا عاشقانی» زەمانە بیاندۆزنەوەو بمکەنە پەندی زەمانە.

کاتێ

لە داری زاری ئەو

وشەکانی

گەرمی خۆشەویستی

باوەرێن بوون

دەستەکانم

بە میوانی

بۆ پرچی ئەو

چوون

نوشته شده در تاريخ سه شنبه بیست و نهم مرداد 1392 توسط ره سول گولباخی |

جلی‌ كۆنی‌ ژنی‌ كورد بناسه‌

شاری یه‌زد یه‌كێكه‌ له‌ شاره‌ كۆنه‌كانی ئێران، به‌ ناوه‌ندی زه‌رده‌شتییه‌كانی جیهان ده‌ناسرێت و زۆرترین په‌ره‌ستگه‌ و ئاته‌شگه‌ی زه‌رده‌شتییه‌كان له‌و شاره‌یه‌، ژنانی زه‌رده‌شتی به‌ پۆشاكی ره‌سه‌نی زه‌رده‌شتییه‌وه‌ له‌و شاره‌دا ده‌ژین، وه‌ك ده‌رده‌كه‌وێت پۆشاكی ژنانی زه‌رده‌شتی و كورد لێكچوونی زۆریان له‌گه‌ڵ یه‌كدا هه‌یه‌، ئه‌گه‌رچی پۆشاكی فه‌رمی و نیشتمانیی ئێران له‌ قۆناغه‌ جیاجیاكانی مێژوودا كاریگه‌ریی له‌سه‌ر پۆشاكی ژنانی زه‌رده‌شتی داناوه‌ و گۆڕانی له‌و جلوبه‌رگه‌دا دروست كردووه‌، به‌ڵام له‌ هیچ كام له‌ قۆناغه‌كانی مێژوودا ده‌سه‌ڵاتداران نه‌یانتوانیوه‌ ئه‌و گۆڕانه‌ له‌ پۆشاكی كوردیدا دروست بكه‌ن.

پۆشاكی ژنانی زه‌رده‌شتیش وه‌ك پۆشاكی ژنانی كورد ره‌نگاوره‌نگه‌ و ره‌نگه‌كانیان شاد و سه‌ر زیندوون، پۆشاكی ژنانی زه‌رده‌شتی بریتی بووه‌ له‌ مه‌كنا و له‌چك و كراس و ده‌رپێ و سه‌روێن و كڵاش. ژماره‌یه‌ك له‌ گه‌شتیاره‌ ئه‌ورووپییه‌كان له‌ كاتی سه‌ردانیان بۆ ئێران له‌ سه‌ده‌ی‌ (17) و (20) ئاماژه‌یان به‌ پۆشاكی ژنانی زه‌رده‌شتی كردووه‌. "دن گارسیا دسیلۆ فیگۆئۆرا" باڵوێزی ئیسپانیا له‌ حكوومه‌تی شا عه‌باسی یه‌كه‌م له‌باره‌ی پۆشاكی ژنانی زه‌رده‌شتی ده‌ڵێت: "پۆشاكی ژنانی زه‌رده‌شتی هیچ لێكچوونێكی له‌گه‌ڵ پۆشاكی ژنانی تری ئێران نییه‌. سه‌روێنیان هه‌یه‌." ژن و شووی شوێنه‌وارناسی فه‌ره‌نسی "دیۆلافوا" له‌ ساڵی (1880) هاتوونه‌ته‌ ئێران و له‌باره‌ی پۆشاكی ژنانی زه‌رده‌شتی نووسیویانه‌: "ژنانی زه‌رده‌شتیش وه‌ك خه‌ڵكی ماده‌كان كڵاو له‌سه‌ر ده‌كه‌ن و سه‌روێنێك به‌ده‌وریدا ده‌پێچن و ئه‌مه‌ ئه‌و سه‌رپۆشه‌یه‌ كه‌ ئێرانییه‌كان له‌ دێر زه‌مانه‌وه‌ له‌ سه‌ریان ناوه‌."
یه‌كێك له‌ به‌شه‌كانی پۆشاكی ژنانی زه‌رده‌شتی، قوماشێكی درێژ و پانه‌ به‌ناوی خه‌میس و به‌شی سه‌ره‌وه‌ی له‌شی ژنان دائه‌پۆشێ و ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر پانتۆڵی ژنانی زه‌رده‌شتی كه‌ له‌ هی ژنانی كورد ده‌چێ. ژنانی زه‌رده‌شتی له‌ سه‌ر پۆشاكه‌كه‌یان پارچه‌ قوماشێك به‌ناوی مه‌كنا وه‌ك له‌چكی ژنانی كورد داده‌نێن كه‌ پێشتر به‌ سه‌روێنه‌وه‌ لكێنراوه‌، وه‌ك ئه‌و له‌چكه‌ی ژنانی كورد به‌سه‌ر شانیاندا شۆڕی ده‌كه‌نه‌وه‌ و وه‌ك ده‌سماڵی سه‌رشان و ملی ژنانی به‌ساڵاچوویی جاف له‌ ناوچه‌ی جوانرۆ و سه‌لاسی باوه‌جانی.
ژنانی زه‌رده‌شتی مه‌كنا وه‌ك باڵاپۆشێك به‌ ده‌وری شان و ملیان ده‌پێچن و به‌شێكی ده‌خه‌نه‌ سه‌ر ده‌ست و قۆڵیان، ژماره‌یه‌ك له‌ ژنان له‌ سه‌ر كراس سوخمه‌یان هه‌یه‌ كه‌ به‌ده‌ست ده‌یچنن، شرواڵی ژنانی زه‌رده‌شتی وه‌ك شرواڵی ژنانی كورده‌ له‌ سه‌ره‌وه‌ پان و پۆڕه‌ و له‌خواره‌وه‌ به‌شێوه‌ی چینداره‌. ژنانی ده‌وڵه‌مه‌ند پێلاَوێكیان له‌پێ كردووه‌ كه‌ "پیلاَوی سوغری"یان پێ وتووه‌، به‌لاَم ژنان به‌ زۆری كلاَشیان له‌پێ كردووه‌. "هاتریا" له‌باره‌ی خشڵی ژنه‌ زه‌رده‌شتییه‌كان ده‌ڵێ ژماره‌یه‌ك ژنی زه‌رده‌شتیم بینی كه‌ لوته‌وانه‌یان له‌ لووت بوو و پولی زیوینیان كون كردبوو و لكاندبوویان به‌ سوخمه‌كانیاندا. ئه‌م پۆشاكه‌ تایبه‌ت بووه‌ به‌ ژنانی زه‌رده‌شتی له‌ سه‌ده‌ی‌ (17) و (20) و ئێسته‌ گۆڕان له‌و پۆشاكانه‌ دروست بووه‌، به‌ڵام تا ئێستاش ئه‌و ره‌سه‌نایه‌تییه‌ لای ژنانی كورد پارێزراوه‌ و هیچ حكوومه‌ت و ده‌سه‌لاَتێك به‌ درێژایی مێژوو نه‌یتوانیوه‌ گۆڕان له‌ پۆشاكی ره‌نگاوره‌نگ و ره‌سه‌نی ژنی كورد دروست بكا
.

نوشته شده در تاريخ سه شنبه بیست و نهم مرداد 1392 توسط ره سول گولباخی |

:: سۆران، شاعیری کوردی زان ::

محه‌ممه‌د سه‌عید نه‌ججاڕی(ئاسۆ)

ڕه‌نگه‌ که‌س وه‌ک من نه‌ مامۆستا سۆرانی له‌ نزیکه‌وه‌ ناسیبێ و نه‌ هێنده‌ی من ده‌رسی ئه‌خلاق و شیعری کوردی لێوه‌ فێر بووبێ. ئێسته‌ ئه‌م چه‌ند ڕسته‌ ده‌نووسم خه‌یاڵ بردوومیه‌ته‌وه‌ ساڵه‌کانی 1344 و 45ی هه‌تاوی و له‌ گونده‌که‌ی هه‌ردووکمان که‌ ئه‌و خاوه‌نی ئه‌وێ بوو منیش کوڕێکی 10 ساڵانه‌ی قوتابخانه‌ی ئه‌و ئاواییه‌ که‌ هه‌ر به‌ هیممه‌تی ئه‌و دامه‌زرابوو. پیاوێکی که‌ڵه‌گه‌ت، چاوکاڵ و موو زه‌رد، زۆربه‌ی کاته‌کان ده‌فته‌رێکی به‌ بن ده‌سته‌وه‌ بوو. که‌متر که‌سێ سۆرانی به‌ ته‌نیایی دیتبوو که‌ خه‌ریکی نووسین نه‌بێ. من ئه‌و کات نه‌مده‌زانی ئه‌وانه‌ چییه‌ ده‌ینووسێ  وه‌ک شیعرم له‌ کتێبی ده‌رسی دا دیتبوو، له‌ شیعر ده‌چوون به‌ڵام به‌ کوردی. ساڵی 1345 دیوانی سۆران چاپ کرا من قوتابی پۆلی چواره‌می سه‌ره‌تایی بووم. قه‌تم کوردی به‌ ڕێنووسی کوردی نه‌دیتبوو. بابی منیش که‌ مه‌لای ئاوه‌دانی بوو و زۆر کتێبی شیعری هه‌بوون و تاک و ته‌را بۆخۆشی شیعری ده‌کوت، وه‌ک ئه‌و ڕێنووسی نه‌ده‌زانی. دانانی حه‌وت و حه‌ڕه‌که‌تی به‌ حه‌رف و شتی وا هه‌ر له‌ ئارادا نه‌بوو. زۆر زوو کوردی خوێندنه‌وه‌ له‌ ڕووی ئه‌و کتێبه‌وه‌ فێر بووم. ڕۆژێ مامۆستاکه‌مان که‌ دوکتور محه‌ممه‌دعه‌لی فه‌ڕنیا بوو، ئه‌وکات دوو ساڵ بوو مامۆستا بوو، نه‌هاته‌وه‌. سۆران هاته‌ سه‌ر کلاس و ده‌رسی کوردی پێکوتین. درۆ ناکه‌م بڵێم قه‌تم ئه‌و ساعه‌ته‌ له‌ بیر ناچێته‌وه‌ و هه‌ر له‌ زه‌ینمدا ماوه‌ که‌ من شیعرێکی ئه‌و کتێبه‌ی خۆییم له‌ به‌ر بۆ خوێنده‌وه‌ و ده‌ستی به‌ سه‌رمدا کێشا و کوتی: ئافه‌رین تۆش ده‌بیه‌ شاعیر. دوو ساڵی دوایی مامۆستا هێمنی بانگێشت کرد بۆ ساروقامیش. خۆزگه‌ بمزانیبایه‌ هێمن چه‌نده‌ گه‌وره‌یه‌. ددانه‌ مه‌سنووعیه‌کانی که‌وته‌ خوار له‌ به‌فردا بۆمان دیته‌وه‌. هه‌ر له‌و ساڵه‌وه‌ ئاواتم بوو منیش وه‌ک ئه‌وان ببمه‌ شاعیر و جێی ڕێزی خه‌ڵک بم.

سۆران ساڵی 51 ماڵی چووه‌ تاران. ئیدی هه‌ر غه‌ریبی کوردستان بوو. من له‌ ده‌بیرستانه‌وه‌ فه‌رماییشه‌که‌ی ئه‌وم لێ وه‌دی هات و وه‌ک شاعیرێک ناسرام. هه‌وه‌ڵ نازناوی ئه‌ده‌بم بۆخۆم هه‌ڵبژارد. سۆران فه‌رمووی سه‌عید گیان «ئه‌ده‌ب» نازناوی میسباحه‌، شاعیری گه‌وره‌ی کورد. ساڵی 54 نازناوی ئاسۆم له‌ شیعرێکی خودی سۆران هه‌ڵبژارد و هه‌ڵبه‌ستێکم نارد بۆ ڕادیۆ کرماشان. مه‌رحوومی شوکروڵڵا بابان قاقه‌زێکی به‌ زمانی فارسی به‌ خه‌تێکی خۆش بۆ ناردم و پشتگیری کردم. ئیدی من بوومه‌ ئاسۆی شاگردی سۆران و چۆمی جه‌غه‌تووی قه‌راغ ئاواییه‌که‌مان ساروقامیش بووه‌ قیبله‌ی شیعرمان. دوایه‌ بوومه‌ مامۆستا. سۆران له‌ کاتی سه‌رکه‌تنی شۆڕشی ئیسلامیدا ماوه‌ی چه‌ند ساڵێ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئێران ژیا. ساڵی 1365 هه‌تاوی پاش 10 ساڵ له‌ بۆکان به‌ خزمه‌تی گه‌یشتمه‌وه‌. ده‌توانم بڵێم وه‌ک دوو ڕفێق له‌ هه‌موو به‌زم و مه‌جلیس و فستیواڵه‌کاندا ده‌ستی وه‌ بن باڵم ده‌دا و کوردی فێر ده‌کردم. ڕه‌نگه‌ جگه‌له‌ مامۆستا حه‌سه‌ن قزڵجی هیچ شاعیرێکی هاوته‌مه‌نی سۆران به‌ قه‌د سۆران ڕێزمان و ڕێنووس و وشه‌ی کوردی نه‌زانیبێ. سه‌فه‌ری وڵاتانی ده‌ره‌وه‌ی زۆر ده‌کرد. هه‌ر سه‌فه‌رێ ده‌هاته‌وه‌ ئه‌زموونێکی تازه‌ی به‌ دیاری دێنا. له‌ هه‌وه‌ڵه‌وه‌ زۆر شیعره‌کانی خۆشه‌ویستی نیشتمانی پێوه‌ دیار نه‌بوو. له‌م ساڵانه‌ی ئاخری ته‌مه‌ندا به‌ ڕاشکاوی ده‌ڵێم هه‌ر شاعیری گه‌ل نه‌بوو، به‌ڵکوو وه‌ک ده‌روێشێکی پیره‌که‌ی ببینێ هه‌ر کات ده‌هاته‌وه‌ کوردستان، هه‌میشه‌ له‌گه‌ڵ شیعره‌کانی فرمێسکه‌ زوڵاڵه‌کانی به‌ چاوه‌ قه‌ویه‌کانیدا ده‌هاته‌ خوار. قه‌ت هیچکه‌س نه‌بوو بۆ تاقه‌ جارێ بێ ئه‌ده‌بییه‌ک، تووڕه‌ییه‌ک، کینه‌یه‌ک، خراپیه‌ک له‌ سۆران ببینێ و بنووسێ. که‌سایه‌تی خۆی ده‌یان به‌رانبه‌ری شیعره‌کانیه‌تی. دوای دیوانی سۆران، به‌ تایپی خۆی زۆر کتێبه‌ ورده‌ڵه‌ی وه‌ک په‌خشان، داری مازوو، که‌ماجار و ... بڵاو کرده‌وه‌ که‌ هیچیان مه‌قبووڵیه‌تی هه‌وه‌ڵین شوێنه‌واری واته‌ دیوانی سۆرانیان په‌یدا نه‌کرد.

ساڵێکی له‌ خزمه‌تیدا بووم به‌ ماشێنه‌که‌ی ئه‌و له‌ تیکانته‌په‌وه‌ ده‌هاتینه‌وه‌ بۆ ساروقامیش. هاوین بوو، هه‌وا یه‌کجار گه‌رم بو ده‌سته‌یه‌ک دروێنه‌وان به‌و سووره‌تاوه‌ دروێنه‌یان ده‌کرد. من که‌ خۆم جار جار هاوینان دروێنه‌یان پێ ده‌کردم، ده‌مزانی ئه‌م کاره‌ چه‌نده‌ دژواره‌ کوتم: مامۆستابه‌ڕاستی ئه‌م کاریگه‌رانه‌ به‌دبه‌ختن! مامۆستا بزه‌یه‌کی هات و کوتی: به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ زۆر خۆشبه‌ختن! من سکووتم کرد و قسه‌که‌م به‌ حیسابی ئه‌وه‌ دانا ئه‌و ئاغایه‌ ده‌ردی فه‌قیری و ڕه‌نجی نه‌کێشاوه‌ و ته‌نانه‌ت له‌ قسه‌که‌ی خۆم پاشگه‌ز بوومه‌وه‌. هه‌روه‌ها که‌ ده‌ستی به‌ فه‌رمانی ماشێنه‌که‌وه‌ بوو چاوی لێده‌کردم و بزه‌ی ده‌هاتێ و کوتی: ئاخه‌ نه‌تکوت بۆ خۆشبه‌ختن؟ من به‌ ساردیه‌وه‌ عه‌رزم کرد: بۆ خۆشبه‌ختن قوربان؟ فه‌رمووی:«ئه‌ونده‌ خۆشبه‌ختن که‌ نازانن چه‌نده‌ به‌دبه‌ختن!» ئه‌م قسه‌یه‌ی ماوه‌ی 40 ساڵ پتر له‌ مێشکمدا دێت و ده‌چێ و ئیدی من مانای خۆشبه‌ختی و به‌دبه‌ختی له‌ وشه‌دا نابینم. هه‌میشه‌ شادی و هه‌ست و ڕه‌زایه‌ت له‌ ژیانم پێ پێوه‌ری به‌دبه‌ختی و خۆشبه‌ختی بووه‌.

سۆران ساڵی 1388 له‌ تاران به نه‌خۆشی ڕاوه‌ستانی دڵ ژینی پڕ له‌ شانازییه‌که‌ی دوایی پێهات و ته‌رمی پیرۆزی له‌ گۆڕستانی بۆکان له‌ په‌نای ئارامگای شاعیری گه‌ل مامۆستا عه‌بباسی حه­قیقی نێژراوه‌ و گۆڕه‌که‌ی جیرانی قه‌بری هاوڕێی شاعیری واته‌ عومه‌ری سوڵتانی وه‌فایه‌. گۆڕه‌که‌ی ته‌نیا کێلێکی هه‌یه‌. به‌ردی قه‌راغ جاده‌ی گۆڕه‌که‌ی ماشێن لێی داوه‌ و شکاوه‌ و هێمان نۆژه‌ن نه‌کراوه‌ته‌وه‌. له‌ وه‌سیه‌ت نامه‌که‌یدا که‌ ساڵی 1343 هه‌تاوی هۆندوویه‌وه‌، فه‌رمویه‌:

به‌ڵام کێله‌که‌م به‌ردی مه­ڕ ‌ مه‌ڕ بێ
با تا دوا خولی گه‌ڕانی زه‌مان

 

خۆڕاگر هه‌تا کاتی سه‌ڕ سه‌ڕ بێ
شه‌خته‌ نه‌یگه‌زێ گۆڕخانه‌ی سۆران

بڵێی وه‌سیه‌ته‌که‌ی به‌جێ هاتبێ؟ پێم وا هه‌موومان تاوانبارین.

* یادی به‌خێر و ڕیگه‌ی به‌رده‌وام *

نوشته شده در تاريخ سه شنبه بیست و نهم مرداد 1392 توسط ره سول گولباخی |

ئەو وەرگێڕانەی

ڕۆحێکن لە سێ جەستەدا


هاودەنگیی قازی، بیه ئازین و یۆنسی لە گۆڕەپانی وەرگێڕانی ئەدەب

ئیبڕاهیم(ی) یۆنسی لاقێکی نەبوو، مەحموود(ی) ئیعتیمادزادە بیه ئازینیش دەستێک ... محەممەد(ی) قازی، مەحموود(ی) ئیعتیمادزادە (م.ا.بیه ئازین) و ئیبڕاهیم(ی) یۆنسی سێ کەس لە وەرگێڕانی ئێرانی بوون کە بە هێندێک چاوپۆشی کردن هی جیلێک بوون، قازی و ئیعتیمادزادە لە کۆتاییەکانی دەیەی سەدەی 12 و ئیبڕاهیم یۆنسی لە یەکەمین دەیەی سەدەی 13 لەدایک بوون بەڵام شتێک گرینگتر لە هاوجیل بوون ئەوانی کە لەگەڵ یەک پێوەندیی دەدا.

محەممەد(ی) قازی لە مەهاباد لەلای یەکێک لە گەڕۆکەکانی کورد فێری زمانی فەڕانسەوی بوو بە تێکۆشانی خۆی بوو بە یەکێک لە وەرگێڕانی زۆر پسپۆڕ و لێهاتووی فەڕانسەوی لە ئێران.

ئیعتیمادزادە لەگەڵ تاقمێک لە خوێندکارانی بوورسیە ناردرا بۆ فەڕانسە و دوای گەڕانەوە لە فەڕانسە وێڕای چالاکییە ڕامیارییەکان دەستی بە وەرگێڕانی شاکارەکانی ئەدەبیی لە زمانی فەڕانسەوی کرد. لەو ناوەدا ئیبڕاهیم یۆنسی کە ئیشتیای لە ڕامیاریی بوو، لە ڕەوتی موئامەرەیەکدا بەر لە 28 موردادی 1332 دەس‌بەسەر کرا و بە دەستووری محەممەدرەزا پەهلەوی بەخشرا و بە پلەیەک کەم کردنەوە بە زیندانی هەتاهەتایی مەحکووم بوو. ئەو لە زینداندا دەستی بە وەرگێڕانی ئاسارە ئەدەبییەکانی کرد و لە ماوەیەکی کورتدا بوو بە یەکێک لەوەرگێڕە زۆر بەرزەکانی ئێران.

محەممەد(ی) قازی عاشقی وەرگێڕان بوو. ئاواتی وابوو 100 ئەسەر وەرگێڕێ بۆ زمانی فارسی بەڵام تەنیا 68 ئەسەری وەرگێڕا سەر زمانی فارسی کە بە وتەی زۆرێک لە ڕەخنەگرانی ئەدەبی «دوون کیشووت» و وەرگێڕدراوەکانی ئەو لە ئەسەرەکانی نیکووس کازانتزاکیس لەو تەرجەمانەن کە شیاوی هەرمانن. هەڵبەت هێندێک وەک نەجەفی دەریا بەندەری بڕوایان وایە کە قازی بە وەرگێڕانی دوڕگەی پەنگۆئێنەکان، ئەسەری ئاناتۆل فڕانس ئەو نووسەرەی لە ئێران ژیاندەوە.

مەحموودی بیهـ ئازین نزیکەی 30 ئەسەری وەرگێڕا کە لە نێو ئەوانەدا گرینگترینیان وەرگێڕانی ئەو بە ناوی «دۆنی ئارام» نووسراوی شۆلۆخۆفە. کتێبێک کە ڕەهبەری گەورەی ئینقیلاب ئایەتوڵڵاخامنەیی پێش ڕاپەڕین خوێندوویانەتەوە و بە کتێبێکی پلەبەرزی ئەدەبیات ناویان بردووە. مەقامی گەورەی ڕەهبەری لە چاوپێکەوتنێکدا کە لەگەڵ وەرگێڕ بوویان باسیان کرد کە لە گەنجیدا خوێندوویانەتەوە و بە بیروڕای ئەوان بەرگی یەکەمی ئەو ئەسەرە خوێنەری زۆر بۆلای خۆی ڕادەکێشاو زۆر جێی سەرنج بوو.

ئیبڕاهیمی یۆنسی لە دوو وەرگێڕەکەی دیکە پڕکارتر بوو و نزیکەی 80 ئەسەری وەرگێڕا بەڵام بە هۆی بەربڵاو بوونی بابەتەکان وێدەچێ باشترین وەرگێڕدراوەکانی ئەو ئاسارەکانی چارڵز دیکێنس و تامس هاردی بن؛ ئاسارێک کە ئەدەبیاتی کلاسیکی ئینگلیس بە خوێنەر دەناسێنێ.

ئەو سێ وەرگێڕە بەرزە جگە لە ناوبانگیان بە هۆی وەرگێڕانی ئاسارەکانی بەرزی جیهانی تایبەتمەندییەکی هاوبەشی دیکەشیان بوو کە هەتا کۆتایی تەمەن ئەوانی لە ڕیزێکدا دادەنا؛ محەممەدی قازی لە ساڵی 1354دا تووشی نەخۆشی شێرپەنجەی گەروو بوو و ژێ دەنگیلەکانی لەدەس دا و لەمەودوا بە ئامێرێک کە ناوی نابوو «ماسماسەک» لەگەڵ خەڵک قسەی دەکرد ئەو ئامێرە چکۆلە بە دوو پاتریی چکۆلە کاری دەکرد بەڵام خۆش مەشرەبیی قازی بە ڕادەیەک بوو کە یەکێک لە هاواڵانی پێی وابوو بە دڵنیاییەوە ئەو ئامێرە بە پاتری تەڕاکتۆر کار دەکا.

بیهـ ئازین لە گیروداری گەمارۆی ئێران لە شەهریوەر لە بەندەری ئەنزەلی دەستی بریندار بوو و ئەو بەسەرهاتە بوو بە هۆی بڕینەوەی دەستی. بەڵام بڕینەوەی دەستی نەبوو بە هۆی کشانەوە لە جموجۆڵ و چالاکیی ئەدەبی و سیاسی، بەڵکوو بە شەوق و زەوقێکی زیاترەوە دەستی بە وەرگێڕانی دەق و بابەتەکان کرد. ئیبڕاهیم یۆنسی پاش هەڵسان بە کارێکی سەربازیی سەر نەکەوتوو کەوتە زیندان و تاپۆی مەرگ بە سەریدا کەوتە خولانەوە. بەڵام ڕووداوێک ژیانی پێ‌بەخشییەوە، یۆنسی پێش ئەو هەڵسانە چەکدارییە لاقێکی لە ئەرتەشدا لەدەس دابوو، هەر لەبەر ئەوە لە دادگای عەسکەری لە کوشتی ڕزگاریی بوو و بە بەندکران لە بەندیخانەدا حوکم درا. یۆنسی ساڵانێکی زۆر لە زینداندا بوو و لەو ماوەیەدا تەرجەمەیەکی زۆری کرد. ئیبڕاهیم یۆنسی لاقێکی نەبوو، محەممەد ئیعتیمادزادە بیهـ ئازینیش دەستێکی نەبوو، محەممەد قازیش کە ژێیە دەنگییەکانی لە دەس دابوو و نەیدەتوانی بە ئاسایی بدوێ. ئیبڕاهیم یۆنسی لەوبارەوە دەیکوت: ئێمە دەمانەوێ گرووپێکی سێ کەسی سازکەین. بیهـ ئازین ویەڵۆن لێدەدا، قازی گۆرانی دەڵێ و من لەو گرووپەدا سەما دەکەم.

سەرچاوە: پارسینە

نوشته شده در تاريخ سه شنبه بیست و نهم مرداد 1392 توسط ره سول گولباخی |

جه‌لال مه‌له‌کشا – ساڵی 1330 کۆچیی هه‌تاوی – له‌ گوندی «مه‌له‌کشا»ی شاری سنه‌ له‌ دایک بووه‌. له‌ شاری سنه‌ په‌روه‌رده‌ بوو و له‌ قوتابخانه‌کانی ئه‌م شاره‌ هه‌تا ڕاده‌ی دیپلۆمی ئه‌ده‌بی ده‌رسی خوێندووه‌. هه‌ر له‌ مێر منداڵی و سه‌ره‌تای لاوه‌تییه‌وه‌ ده‌ستی به‌ نووسینی شیعر و په‌خشان کردووه‌. سه‌ره‌تا نووسراوه‌کانی به‌ زمانی فارسی بوه‌.

       له‌ دوا ساڵه‌کانی ده‌یه‌ی چله‌کانه‌وه‌ به‌رهه‌مه‌ شیعره‌کانی له‌ گۆڤار و بڵاوڤۆکه‌ فارسییه‌کاندا بڵاو بووه‌ته‌وه‌. هه‌ر له‌م ساڵانه‌دا به‌ هۆی چالاکی سیاسی دژی ڕژیمی پادشایه‌تی چه‌ندین ساڵ زیندانی کراوه‌. ژیانی جه‌لال مه‌له‌کشا پڕ له‌ ئازار و ڕه‌نج و ده‌رد بووه‌ و زۆربه‌ی ژیانی به‌ ناشادی و تاڵی و ناخۆشی و نامورادی ڕابواردووه‌ و زۆربه‌ی شیعره‌کانی به‌رهه‌می گۆشه‌ی زیندانه‌کانه‌. له‌ به‌ستێنی ئه‌ده‌بیاتی فارسیدا شیعر و چیرۆک به‌ستێنی چاکی به‌ ده‌ست هێناوه‌ و هه‌رچه‌ند کتێبی بڵاو نه‌کردووه‌ته‌وه‌، بووه‌ به‌ ئه‌ندامی «کانوونی نووسه‌رانی ئێران». له‌ گه‌رمه‌ی شۆڕشی گه‌لانی ئێراندا به‌ره‌و ئه‌ده‌بیاتی کوردی وه‌رگه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ و له‌ ماوه‌ی چه‌ند ساڵ چالاکی ئه‌ده‌بیی کوردی وه‌ک شاعیر و نووسه‌ریکی لێهاتووی کورد ناو و ناوبانگی ده‌رکردووه‌. ئاسه‌واره‌ کوردییه‌کانی له‌ ڕۆژنامه‌ و گۆڤار و بڵاوڤۆکه‌ کوردییه‌کاندا بڵاو کردووه‌ته‌وه‌. ماوه‌ی چه‌ندین ساڵی دیکه‌ی زیندانی کێشاوه‌.

ماوه‌ی 14 ساڵ وه‌ک نووسه‌ر و ڕۆژنامه‌وان، ئه‌ندامی ده‌سته‌ی نووسه‌رانی گۆڤاری سروه‌ و کارمه‌ندی ناوه‌ندی سه‌ڵاحه‌ددین ئه‌یووبی بووه‌ و به‌رپرسی به‌شه‌ ئه‌دیبه‌کانی گۆڤاری سروه‌ی (شیعر و چیرۆک و...) وه‌ ئه‌ستۆ بووه‌.

ماوه‌یه‌ک سه‌رنووسه‌ری گۆڤاری پرشنگ له‌ شاری هه‌ولێر بووه‌ که‌ 5 ژماره‌ی ده‌رچووه‌. له‌ پاڵ ئه‌ده‌بیاتی کوردیدا، ده‌ستی له‌ ئه‌ده‌بیاتی فارسی هه‌ڵنه‌گرتووه‌ و ناو به‌ ناو به‌رهه‌مه‌کانی به‌ زمانگه‌لی ئینگلیسی، فه‌ڕه‌نسی، ڕووسی و عه‌ره‌بی وه‌رگێڕدراوه‌.مه‌له‌کشا ماوه‌یه‌ک له‌ شاری ورمێ یاریده‌ری گۆڤاری کوردی جامی جه‌م بووه‌ و دوای 30 ژماره‌ له‌و کاره‌ ده‌ستی کێشایه‌وه‌ و چووه‌ سنه‌. تا ئێستا چه‌ند ده‌فته‌ره‌ شیعر و کۆمه‌ڵێک کورته‌ چیرۆکی وه‌ک کتێب له‌ چاپ داوه‌، به‌ڵام چه‌ندین کتێبی دیکه‌ی شیعر و چیرۆک و ڕۆمان و کۆمه‌ڵه‌ وتاری ئاماده‌ی چاپ و بڵاوکردنه‌وه‌یه‌. جه‌لال دانیشتووی شاری سنه‌یه‌ و یارمه‌تی چه‌ند گۆڤارێکی نوێی کوردی ئه‌و شاره‌ ده‌کا.

نوشته شده در تاريخ سه شنبه بیست و نهم مرداد 1392 توسط ره سول گولباخی |

 

یادی مامۆستا حەقیقی

ئەمین گەردیگلانی(بۆکان)

کاتێک دەڕوانینە دنیای ئەدەب و شێعری کوردی و جوانی و ڕەسەنایەتییەکەی سەرنجمان ڕادەکێشێ، ترووسکە و سریوەی گەلێ ئەستێرەی گەش چاوە بڕکێنە لەگەڵ هەست و ڕۆحمان دەکەن و بە زمانی ڕوونی وشە و ئاهەنگ و مۆسیقای شیرین و ڕەوانی کەلام دەمان‌دوێنن. ئەو هەستە پاکانەی بوونەتە بەشێک لە فەرهەنگ و تۆرە و هونەری گەلەکەمان بەڕاستی بۆ ئەوە دەبن شانازییان پێوە بکەین و سەری ڕێز بۆ هەست و هونەرەکەیان دانەوێنین و دڵمان بکەینە جۆلانە و هێلانەی شێعر و وتە بەنرخ و پڕ تاموچێژەکانیان.

بێ گومان بۆ هەموو ئەدەب دۆست و گەوهەر ناسێک خۆیا و ئاشکرایە کە  مامۆستا حەقیقیی نەمر شاعیرێکی  بەئەزموون و هەست ناسک و بیر ورد و ڕەوان‌بێژە و هەمیشە لە دڵی گەلەکەیدا زیندووە و بەڕاستی شێعرەکانی پڕاوپڕن لە جوانی و هەموو چەشنەکانی هونەری شێعری و جوانکاریی ئەدەبی و بیری ورد و مووقەڵێشانە. مامۆستا حەقیقی لە شێعری کوردیدا بە ڕاستی جێ پەنجەی دیارە و لە نێو ئەستێرەکاندا گەشە ئەستێرەیەکی پڕشنگدارە. ئەو ناسکی و ڕەوانی و دیاردەی جوانی و وێنە شێعرییانەی لە شێعرەکانیدا و بە تایبەت لە چامە و غەزەلەکانیدا شەپۆل دەدا بەڕاستی جێگای سەرنجە و هەڵدەگرێ چەندین کتێب و و تاری  تێروتەسەلی لەسەر بنووسرێ.

من چونکە شانازیی ئەوەم هەبووە لە نزیکەوە لە خزمەتی ئەو شاعیرە مەزن و ڕووناکبیر و گەشبینەدا بم و یەکێک لە شاگردە هەرە چکۆڵەکانی ئەو گەورە پیاوەم (ئەگەر شیاوی ئەوە بم و ڕێم لە ڕیزی شاگردەکانیدا هەبێ)باش دەزانم کە ڕۆح و دڵ و ئاکاریشی وەک شێعرەکانی پاک و بێگەرد و بێ‌غەور و دڵۆ بوون.

ئاکاری جوان و ڕووخۆشی و زمان شیرینی و قسەخۆشییەکەشی ئەوا هەر باسی ناکرێ و دەبێ چەندین وتار و بابەتی لە سەر بنووسرێ.

بۆ ئەوەی تیشک بخەمە سەر ئەو هەستە پاراو و ڕەوانەی  و ئەو ناسک خەیاڵییەی لە شێعرەکانیدا شەپۆل دەدا بە پێویستی دەزانم چەند نموونە لە  شێعرەکانی بخەمە بەر چاوی خوێنەرانی ئازیز. بڕواننە ئەم غەزەلە تازە و پاراوە کە جوانی و تازەیی لە هەموو بەیتەکانیدا دیار و جێی سەرنجە:

 

جوانە گوڵ‌خونچە، گوڵم! وەک دەم و لێوی تۆ نا

بێ و هەناریش خڕوپڕ وەک مەمی سێوی تۆ نا

گەرچی زۆر شیرنە هەنگوینی شەمەترووکە بەڵام

بە مەزەی نۆبەرە ماچێک و جنێوی تۆ نا

شۆڕشی موتتەفقین و گڕی فیتنەی نازیم،

دیوە ئەمما بە بزەی فیتنە بزێوی تۆ نا

من بەزیوی هەڕەشە و لاشەڕی دوو چاوی ڕەشم

لە هەڕوگیفی حەریفانی دزێوی تۆ نا

نەوەسانی هەیە بازاڕی تەڵا ئەمما وەک

دڵی من بۆ پەلوپووزی وەکوو زێوی تۆ نا

دەفتەری سەبتی ئەوین مێهر و وەفاشی تێدا

ئۆگریم بەویە بەڵام بێجگە لە نێوی تۆ نا

بۆ پەشێوی گوڵم!؟ ئەی ماوەیی ژینم بە فیدات

بۆ حەقیقی نەژیان سەهلە، پەشێوی تۆ نا.

 

لە چامەی بەهاری کوردەواریدا کە بۆ کارەساتی دڵتەزێنی هەڵەبجەی  نووسیوە بەڕاستی بۆمان دەردەکەوێ مامۆستا حەقیقی چەندە خامە ڕەنگین و خاوەن دەسەڵاتە لە شێعردا و دیمەنی جەرگبڕی ئەو کارەسات و قەلاچۆیەی بە وشە و وێنەی شێعری پیشان داوە و ئەو کێوی خەمەی بە شانی هەست و شێعر هەڵگرتووە. کاتێک ئەو چامە بەرز و مەزنە دەخوێنینەوە سەرمان سووڕدەمێنێ کە دەبێ ئەو توانایی و دەسەڵاتە شێعرییە چی بێ کە لە هەست و خەیاڵیدایە و ئاوا بەوردی دەرد و ئازارەکانی دەربڕیوە و بە کامێرای وشە دەیان‌نوێنێ:

 

 

بە جورعە و مورعە کار پێک‌نایە ساقی پڕ کە مینایە

بەقەد کێوی دەماوەند و سەهەندم خەم لە دڵ دایە

 

بەهارە و وەک گەڵاڕێزانە تەرمی نۆ نەمامانی

نەما مانی هەتا ڕەسمی نەمامانی بکێشایە

 

سەدان خونچەی نەپشکووتوو، هەزاران نێرگسی خەوتوو

بەگێژی گێژەڵووکەی بای دژی ژین تەرتوتوونایە

 

سەدان دایک دەبینی کۆرپە ساواکەی لە باوەشدا

مەمی دایەی لە دەمدایە و لە هیچیانیش پشوو نایە

 

چیا بۆ ڕۆڵەکانی شین دەکا و ڕووی خۆی ڕنی بۆیە

شیاری ڕوومەتی پەیدایە کاتی ڕۆشن و سایە

 

مامۆستا حەقیقی جگە لە شێعری ناسک و خەیاڵاوی و غەزەلی تەڕ و تەرچک و بە تام و پڕ ناوەرۆک لە بواری تارۆز و شێعری کۆمەڵایەتیشدا خاوەن دەسەڵاتە و کەم شاعیری کورد هەیە بە ڕادەی ئەو ئاوڕی لە ئەو  بوارەی ئەدەب دابێتەوە و بە زمانی تەنز و تارۆز دەرد و گیروگرفت و نەهامەتی و دواکەوتووییەکانی کۆمەڵگای دابێتە بەر پللار و نقورچک، یان زەقی کردبێتنەوە.

لەوانە شێعری گامێشە کوێرە و سوڕی دەوران و مانگا پیوازی و کورد زیندووە و کۆنە چیرۆک و گرانی و سەگی بەغدایە و دەسەڵات و حەشری هێلکە و سەری بورج و ...

 

دوو کیلۆ گوشتی دەکڕم بۆ نەهار

پێیان ڕاناگا دەبێتە هاوار

لە مەلام پرسی بەو مواجبە

حەوتووی جارێکی پڵاو واجبە؟

بزێکی هاتێ، گوتی ناوەڵڵا

ئەگەر لە ماڵێ نەبێتە هەڵڵا

***

ئابیاری گەر جەریمەیشم بکا

من لە ئاوا سەرفەجوویی کەم دەکەم

خوا نەخواستە بێمە ماڵت دەفعەیەک

مستە خۆڵێک دێنم و تەیمەم دەکەم

تا لە ترسی فیشی ئاو سەکتەی نەکەی

نوێژەکانیشم بە قەسروجەم دەکەم

***

لە چامەی بەرزی «بیرەوەری» دا زیاترمان توانایی مامۆستا حەقیقی بۆ دەردەکەوێ و دەبینین لە چامەیەکی ئاوا درێژ و حەفتا بەیتیدا کە زۆریش تارۆزێکی شیرینە، چەندە بە توانا و دەسەڵاتە و وشە لە دەستیدا وەکوو مێو وایە:

 

وەرن ئەو نەقڵە سەیرەو بۆ وەگێڕم کۆمەڵی یاران

بە شەرتێکی نەفەرموون خۆ کتێبی ئەلف و لەیلایە

 

لە ناخی سینەما باسی نەما یا ما، نەما سینەم

لە داخی چەرخی سیما سینەما،یا سینەما سایە

 

لە سەر دەریای نەوت خەوتووم و ئەمما بۆ سوخت  سوختم

دەڵێی تینووی قەراخ ئاوی فوڕاتێم و دڵم نایە

 

بە کۆپینیش چمان دەست ناکەوێ خوایە پەنا بۆ تۆ

دەترسم دوای کەری جرجاڵ کەوین بۆ دەنکە خورمایە

 

سەفی نووسەر هەموو کورکن دەڵێی هێلکەت وەبەر ناون

گەلی هۆنەر وەکوو گاگێرە دەمبێنیان لە دەم دایە

 

لە شێعری گرانیشدا لە دەست گران بوونی کەلوپەل و بژیوی ژیان زاڵەی دێ و تیری توانج لە کاربەدەستان و هۆکارانی ئەو کێشە و گرفتانەدەگرێ و سیخورمەی وشە لە خاڵیگەیان دەکوتێ:

گرانی گووی لە مستەزعەف دەرێنا

دەزانی چۆن وەکوو کەنگر بە پیشکی

بە جیقنە و میقنەوە و تووک و پەڕوباڵ

سەدوحەفتا تمەن کیلۆی مریشکی

لە گام پرسی ئەتۆ کیلۆت بە چەندە؟

لە سەوری ئاسمانی دا بە لووشکی

بەهای گازۆڵی بۆگەن بۆتە خۆرە

دەبینم خۆرەکەش بێ تینە تیشکی

هەموو کون کون بوو بەرگم چەشنی جەرگم

بە گرفەی شووی تەڕ و قرچە و پڕیشکی

بە دینم پێکەنینت دێ بە دینم

کە وێک هاتووم لە سەرما چەشنی ژیشکی

 

من نە لێکۆڵەر و نە ڕەخنەگرم و نە شارەزای ڕاڤە و شرۆڤەی شێعر و دەقی ئەدەبیم تەنیا وەک قوتابییەکی بچووکی مامۆستا حەقیقیی  دڵپاک و نەمر تیشکم خستە سەر چەند لایەنێکی هەست و سۆزە پاراوەکەی و ئەم چەند دێڕەم نووسی. بە ڕاستی ددانیشی پێدادەنێم کە لە حاندی ئەو زاتە گەورە و ڕۆحە مەزنەکەی هێندە خۆم بە بچووک و کەم دەزانم کە زمانم گۆ ناکات و پەنجەم توانایی نووسینی نییە.

لە کۆتاییدا چەند بیرەوەریی ئەو کاتانە دەگێڕمەوە کە لە خزمەتیدا بووم. ئەو کەسانەی چووبێتنە خزمەتی مامۆستا حەقیقی دەزانن کە ئەو شاعیرە هێژایە چەندە ماڵخۆش و میوانگر و دڵفراوان بوو. کاتێک لە ماڵەوە بوایە دەرگای حەوشەکەیان لەسەر گازەرای پشت دەکرایەوە و خۆی لە بەر پەنجەرەکە بەرەوڕووی دەرگای حەوشەکە دادەنیشت و لە گەڵ خوێندنەوەی کتێب و نوسین چاوێکی هەر لە دەرگای حەوشەکە بوو و چاوەڕوانی میوان و قوتابییەکانی بوو. کاتێک دەرگای حەوشە پێوەبدرایە مانای ئەوە بوو مامۆستا لە مەڵەوە نییە و ئیتر پێویست بە پرسیار کردن و لە دەرگا دان نەبوو. کاتێک میوانێک یان چکۆڵەترین قوتابیی کە من بووم دەگەیشتینە بەر دەرگای حەوشەکە و چاوی پێمان دەکەوت بەپەلە هەڵدەستا و بە کۆمەکۆم و دەست بە گۆچان دەهات بەرەوپیری میوانەکەی و بەڕوویەکی خۆش و پڕ لە گوڵاڵەی زەردەخەنەوە دەیبردە ژوورێ و دوای ئەوەی بە گەرمی میوانداریی لێ‌دەکرد، زۆر بە سینگێکی ئاوەڵاشەوە گوێی بۆ بیستنی دەق و نووسینەکانیان ڕادەگرت و دڵسۆزانە و وردبینانە بەرهەمەکانی بۆ نیسکەشۆر دەکردن و بەپێی پێویست ڕێنوێنیی دەکردن. کەم وابوو بچمە خزمەتی و دەوری پڕ نەبێ.  ژن و پیاو و کوڕ و کچ لە دوور نزیکەوە بۆ ڕێنوێنی دەهاتنە خزمەتی و بە دڵێکی خۆشەوە دەگەڕانەوە و قەتم نەدی دڵی کەسێک بڕەنجێنێ و ئەگەر بەرهەمەکەی زۆریش لاوازبوایە ڕووشکێنی نەدەکرد.

ڕۆژێک چوومە خزمەتی و دوای ئەوەی شێعرێکی کاڵوکرچی خۆمم بۆ خوێندەوە داوای پێداچوونەوە و ڕێنوێنیم لێکرد، فەرمووی خراپ نییە بەڵام تۆزێ بۆ کاڵی لێ‌دێ و دەبێ نیسکەشۆرێکی بکەی. دوای ئەوەی چایەکمان خواردەوە، ئاڵبۆمێکی وێنە کە لەبەر کتێبخانەکەیدا داندرابوو سەرنجی ڕاکێشام. فەرمووی ئەو ئاڵبۆمە بێنە تەماشای کە بزانە کاتی لاوی کوڕی چاک بووم. دەستم دا ئاڵبۆمەکە و لەگەڵ هەڵدانەوەی لاپەڕەکانی مامۆستا چاوی هەر لە دەستم و ئاڵبۆمە دەکرد دیاربوو دەیهەوێ شتێک بڵێ و چاوەڕێیە بگەمە لاپەڕەی مەبەست و شوێنی خۆی. دوای هەڵدانەوەی چەند لاپەڕە و چاو کردن لە وێنەکان فەرمووی ئەو ئەکسەت پێ‌چۆنە؟ گوتم: زۆر جوانە مامۆستا. فەرمووی بە چاوی مشتەری لێی بڕوانە. وردتر چاوم لێکرد وێنەیەکی جوان و گەشاوە بوو بە دیمەنێکی سەرسەوز و ڕازاوەوە. وێنەکە مامۆستا بوو لەگەڵ کاک مستەفا ئیلخانیزادە و لە نێو گیاجاڕێکی پڕ لە گوڵ و سەوزەڵانیدا کێشابوویان و زۆر وێنەیەکی جوان بوو. مامۆستا فەرمووی: ڕۆژێکی میوانێکمان هەبوو لە گوندەوە هاتبوو دەستی دا ئاڵبۆمەکە و هەڵیدایەوە، کە گەیشتە ئەم وێنەیە گوتی: تەککوو، ماشەڵڵا! گوتم: چییە، من جوانچاکم یان کاک مستەفا کە ئاوا ماشەڵڵامان پێ‌دەڵێی؟ کابرای میوان گوتی: نا مەبەستم ئێوە نییە، ماشەڵڵا لەو لەوەڕە خۆشەی لە نێویدان!!    

ڕۆژێکی دیکە چوومە خزمەتی قەندانێکی پڕ لە کشمیشی دانابوو کە چاییان هێنا فەرمووی جا وەرە با چایی بە مێوژەوە بخۆین. پێم سەیر بوو مامۆستا بەو کشمیشە ورد و زەرد و جوانەی گوت مێوژ. چاییمان خواردەوە و پاشان وەک جاران چەند شێعری کاڵوکرچم بۆ خوێندەوە و بە پێی پێویست ڕێنوێنیی کردم. عەرزم کرد مامۆستا جەنابت شێعری تازەت دانەناوە؟ زەردەیەکی شیرین نیشتە سەر لێوە ناسکەکەی و فەرمووی: تاکە بەیتێکم بۆ ئەو مێوژە داناوە. دیسان پێم سەیر بوو مامۆستا بە کشمیشەکەی گوت مێوژ. بە پێکەنینەوە فەرمووی خزمێکمان کە خەڵکی ناوچەی چۆمی مەجیدخانە دەچوو بۆ سەردەشت و داوام لێکرد دوو سێ کیلۆم مێوژ بۆ بێنێ، کاتێک هاتەوە و بۆی هێنام و کە پرێسکەم کردەوە لە جیاتی مێوژ ئەم کشمیشە مەبارەکەی بۆ هێنابووم. گوتم: خۆ ئەوە کشمیشە هێناوتە و ئێرە زۆری لەوە لێیە، بمزانیبایە ئەوە دێنی زەحمەتم وەبەر نەدەنای و لێرە دەمکڕی. کابرا گوتی: دەی مامۆستا ئەوە مێوژە هیدی فەڕقی چییە؟ منیش لە داخانا ئەم بەیتە شێعرەم دانا:

لەداخی خەڵکی ئەو خوارەی بە کشمیشی دەڵێن مێوژ

ئەمن شەرتە لەمەولاوە بە شێڵانە بڵێم گێوژ

>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>> 

سەرچاوە:

1ـ کۆلکە زێڕینە. مرکز نشر فرھنگ و ادبیات کردی ارومیە چاپ اول 1374

2ـ دیوانی حەقیقی. مرکز نشر فرھنگ و ادبیات کردی ارومیە چاپ اول 1367

 

نوشته شده در تاريخ جمعه بیستم اردیبهشت 1392 توسط ره سول گولباخی |

محەممەد کوڕی عەلی کوڕی مام عەلی کوڕی مام سەعیدە 17ی جۆزەردانی(1304 هـ. 1925ز) لە شارە هونەرپەروەرەکەی سابڵاغ لە دایک بووە. خوێندنی سسەرەتایی ساڵی 1310ی هەتاوی لە قوتابخانەی سەعادەت دەست پێ کردووە، دوای ساڵان بە هۆی دەرەتانی و تەنگ و چەڵەمەی رۆژگار دەستی لە خوێندن هەڵگرت و تا پۆلی شەشی سەرەتایی خوێندویەتی. هەر لە پۆلی چواری سەرەتایی بە هۆی دەنگە خۆشەکەی کەوتە بەر سەرنجی مامۆستایان و هاوپۆلەکانی. یەکەم گۆرانی «ئاگربارانە و لاوە هەی لاوە»ی ساڵی(1321 هـ. 1941ز) لە سەیرانگای کانی مام قەمبەران لە سابڵاغێ وتووە.

هونەرمەند محممەد ماملێ لە ماوەی 73 ساڵ ژیانی بەردەوام کەسایەتی هونەری خۆی بە جوانی پاراستووە. ئەو ڕێزدارە سێ جار زەواجی کردووە. یەکەم جار ساڵی(1323 هـ. 1944ز) لەگەڵ خەیاڵ خانم کچی مەلا ڕەشیدی مەحموودی زەواج دەکا کە بەرهەمی ئەو شەش ساڵەی پێکەوە بوون، سێ منداڵ بوون بە ناوەکانی فاتم، مستەفا(کە چەن مانگ ژیا) و عەبدوڵڵا. ساڵی(1329هـ. 1950ز) خەیاڵ خان بە هۆی نەخۆشی ئازارە باریکە کۆچی دوایی دەکا.

ساڵی(1331هـ. 1952ز) بۆ جاری دووهەم براژنی خۆی مارە دەکاتەوە. بە مردنی کاک حوسێنی ماملێ نوسرەت خانم بە هاوڕێی کوڕێک و کچێک بە تەنیا دەمێننەوە. کاک محەممەد یازدە ساڵان لەگەڵ نوسرەت خانم ژیان دەباتە سەر. بەرهەمی ئەو زەواجە دوو کوڕ بە ناوەکانی خوسرەو و خالید دەبێ.

ساڵی(1342هـ. 1963ز) مامۆستا محەممەدی ماملێ، لە سەر داوای دژبەرانی حکوومەتی پەهلەوی لە ناوچەی مەهاباد لەگەڵ ئامینەخان کچی کاپیتان حەمەدی مەولوودی زەواج دەکا. کاتێک ئەسعەدی خودایاری مێردی ئامینەخان لە پیلانێکی گوماناوی دەکوژرێ. ساواک بە شوێن ئامینەخان بوون و دەم بە ساعەت بانگیان دەکرد بۆ ساواک و داوای ئەو ئاگادارییەی کە لە سەر تێکۆشەرانی کورد هەیبوو، دەکرد. دژبەرانی حکوومەتی پەهلەوی لە ناوچەی مهاباد لەوە دەترسا کە بە هۆی گوشاری ساواک و بێ سەرپەنایی ئامینەخان ئەو ئاگایی کە ئامینەخان هەیبوو وەدەست ساواک بکەوێ، بۆیە کاک محەممەد بانگ دەکەن و داوای لێ دەکەن ئامینەخان مارە بکا و لە ژێر باڵی خۆی بگرێ. نوسرەت‌خان لەو کارەی کاک محەممەد نارەحەت دەبێ و دەتۆرێ.

سەرجەم بەرهەمی ئەو پێکەوە بوونە پێنج کوڕ و دوو کچ بوون. شەماڵ و سنەوبەر زۆر نەژیان و بە ساوایی مردن. نەجات لە تەمەنی 16 ساڵی‌دا دەکووژرێ و شەونم و وریا و چالاک و چیا ئێستا لە حاڵی ژیان دان.

ئەوەی کە ڕوون و ئاشکرایە بنەماڵەی ماملێ بە حەق زیندوو کەرەوەی مۆسیقای کوردی لە شاری مهاباد بوون. بە هۆی بچووکی سابڵاغ ئەودەم شەوانە بە پێی گێڕانەوەی بەساڵاچووان کۆمەڵێک گەنج وەک محەممەدی ماملێ، حەسەن ماملێ، خەلیل سەدیقی و مەلا حوسێن عەبدوڵڵازادە و ەاشم فیدایی بەو دەنگە خۆشەیان لە کۆڵانی شار، گۆرانیان دەکوت و تێیان دەچریکاند و دڵی ئەویندارانی مۆسیقایان دەبزواند. مامۆستا محەممەد ماملێ دوای بەربەرەکانی لەگەڵ نەخۆشی(ئالزایمێر) لە ڕێکەوتی(3/11/1377هـ. 23/1/1999ز) له شاری مەاباد کۆچی دوایی دەکا و لە سەر شان و پیلی ئەویندارانی دەنگە ڕەسنەکەی لە گۆڕستانی بەرانمبەر بوداغ سوڵتان لە بەشی هونەرمەندان سپاردەی خاک کرا. ئەوەیکە ماملێ کێ بوو؟ و چ تاڵی سوێریەکی لە ڕێی هونەر و پەرە پێدانی هونەری خۆشخوانی دیوە؟ دەتوانێ هەوێنی نووسینێکی تر بێ، دەتوانین ژیانی ماملێ بە سێ بەشی تایبەت دابەش کەین.

یەکەم: ژیانی فەرهەنگی و هونەری ماملێ.

دووهەم: تا ڕادەیەکی پێویست هەستی نەتەوەیی لە هەڵبژاردنی شێعر و ئاوازەکانی بەدی دەکرێ. شێعرەکانی هاشم نانوازادەگان و هاتووچۆی لە تەک مامۆستا هێمن، ماملێ وەک خۆش خوانێکی نەتەوەیی بە خەڵک دەناسێنێ. تەنانەت ماملێ زیندانیش دەبینێ و ماوەیەک دەگیرێ.

سێهەم: ماملێ و گۆرانیی ئایینی و وتنەوەی شێعرەکانی وەفایی.

لە مەڕبەشی یەکەم واتە ژیانی فەرهەنگی و هونەری ماملێ دەتوانین ئاماژە بکەین بە ڕەوتی موسیقا و بوونی شێعرەکانی وەفایی لە ناو خەڵکی سابڵاغی ئەودەم. ئەو گۆرانی و بەزم و خۆشییانە پێش ساڵی 38-1337ی هەتاویتەنیا بە بادا بچێ. واتە خۆشخوان بۆ تاقمێک بەر دەنگ گۆرانی دەوت و ئەو چەند کەسەی لە کۆڕەکەدا بوون، چێژیان لێ وەردەگرت و نەدەمایەوە. تا ئەوەیکە ساڵی 1338ی هەتاویی ئەڕتەش ڕادوێیەکی لە مەیدانی ئاسنگەرانی سابڵاغ دامەزراند. بەرپرسی ڕادوێ سەرهەنگ ڕادپوور بوو. نەمر سەید ڕەحیم قوڕەیشی بەرنامەیەکی بە ناوی «گوڵان» شەوانی پێنج شەممەی هەر حەوتوویەک بە ڕێوە برد. ئەو بەرنامەیە بە خوێندنەوەی شێعر و وتار لە لایەن نەمر سەید ڕەحیم قوڕەیشی و گۆرانی خوا لێ خۆش بوو کاک محەممەد ماملێ بە ڕێوە دەچوو. لەو ساتەوە مامۆستا محەممەد ماملێ توانی تا ڕادەیەک دەنگەکەی بپارێزێ و دەنگە نەمرەکەی توانی میوانی ماڵان بێ.

ساڵی(1343ی هەتاوی 1964ز) مامۆستا ماملێ لە بەر بارودۆخی نالەباری شاری مهاباد، دەچێتە تاران و لەوێ لەگەڵ هونەرمەند حەسەن‌زیرەک و دەنگەکەی ئاشنا دەبێ و بە هاوکاری تیپی موسیقای ئازەربایجان لە ڕادوێ تاران بە هاوبەشی نەمر حەسەن زیرەک، مەلا حوسێن عەبدوڵڵازادە و هاشم فیدایی بەرنامەیەکی سەرنج ڕاکێش تۆمار دەکەن.

مامۆستا محەممەدی ماملێ لە بەشێک لە زەماندا هاتە گۆڕەپانی هونەری و ماوەی نزیک بە پەنجا ساڵ دڵی ئەویندارانی هونەری خۆش کرد. بەڵام یاد و خزمەتەکانی تا هەتایە لە بیر خەڵک و داروبەرد و ئاسمانی وڵاتەکەی ناچێتەوە. یادی خۆش

فەرەیدوون حەکیم‌زادە

نوشته شده در تاريخ جمعه بیستم اردیبهشت 1392 توسط ره سول گولباخی |
«هه رمانه خۆشه ویستی»

عه شقت له  گه ڵ خه یاڵی  ئه م شێعره ما نه گونجا

باخی ‌غه زه ل له بۆسه ی شه خته ی خه ما نه گونجا

ئیواره یه ك له پاییز، باسی په پووله مان بیست

ده یكووت له ژووری ته نگ و نێڵه ی شه ما نه گونجا

ئاوێنه  كاره ساتی مێژوو ی به كاكه شان دا

قه ت شیوه نی مناڵێ، له م سینه ما نه گونجا

كاتێ كه باسی تۆم كرد،ترسا به په نجه ره ي كووت..

بارانی ‌حه ز له وه رزی  خاتر جه ما نه گونجا

چه ن لا په ڕه م له  په یڤی خۆرو هه ساره پێیه

واژه ی ‌ئه وین له جه غزی تۆف و  ته ما نه گونجا

هه رمانه خۆشه ویستی وخه م لێره چه شنی بایه

ئاواره بوونی شێعرم ،باوی نه ما نه گونجا

هه ژار گوڵباخی – تاران

نوشته شده در تاريخ جمعه بیستم اردیبهشت 1392 توسط ره سول گولباخی |

* بیانوویەک بۆ فڕین بەرەو نادیارەکان*


وتووێژێکی تایبەت لەگەڵ هێمن قارەمانی هونەرمەندی شێوەکاری کورد.

 

کورتە پێناسە و ناساندنی هونەرمەند؟

لە گەلاوێژی 1358 لە شاری بۆکان لە دایک بووم. لە بنەماڵەیەکی هۆگری هونەر و ئەدەب. بابم کارمەندی ئیدارەی دوخانیات بوو و هەموو گۆارەکانی ئەو سەردەمەی دەهێناوە و خاوەنی کتێبخانەیەکی باش لە بواری شیعرو ڕومانی کوردی و فارسی. هەر وەک منداڵێک هۆگری شێوەکاری بووم کە ئەمەش بە برواي خوم زۆر ئاساییە. نەخشاندنی وێنە لە سەر لاپەڕەی کاغەز بە بڕوای من بۆ هەر منداڵێک کارێکی ئاساییە و تەنها بەردەوام بوونە کە تایبەتمەندی دەداتە ئەو مرۆڤە. هەر لە پێش قوتابخانەوە بە هاندانی بابم لەگەڵ شێعری شاعیرانی وەک هێمن و هەژار نالی و تاهیربەگ و ... ئاشنا بووم و فێربوونی زمانی کوردیم لەگەڵ فارسی دەست پێ‌کرد. بابم لە ئیدارەی دوخانیاتی بۆکان هاوکاری هونەرمەندی شێوەکار مامۆستا شێرزاد بوو و ئەم هاوکارییە بوو بە هۆی ئەوەی کە هونەری شێوەکاری بۆ من بێتە ڕێگایەک و خۆم لەم بوارەدا تاقی کەمەوە.

چ کاتی زانیت هۆگری وێنە کێشانیت؟

لە قوتابخانە لە نێو هاوپۆلیەکانم‌دا خۆم زیاتر نیشان دەدا و کاری هونەریم زیاتر دەکرد بە هەموو شتێک کارم دەکرد. لە پۆلی یەکەم بووم کە بە شەمچە وەک پازێلێک فۆرمی جۆراوجۆرم دەخولقاند، بە گەچ لە سەر ئەرزی و زۆر جاران لە کێبەرکێکانی قوتابخانەکاندا پلەی یەکەمم بە دەست دەهێنا. مامۆستا شێرزاد یەکەم مامۆستای شێوەکاریمە کە توانی ئەم بەهرەیە لە مندا بەدی بکا و بابیشم بێ‌وچان خۆی پێوە ماندوو دەکردم و بۆ پێشانگایانەی کە لە بۆکان و شارەکانی دەوروبەر داده مه زرا دەچووین و سەردانمان دەکرد.

چ کەسانێک هاندەرت بوون؟ هاندەرەکانت کێ بوون؟

تا ساڵی 69 کە مامۆستا نامۆم بینی و ئاڵوگۆڕێکی تایبەتی لە فێربوونی هونەردا بە سەر مدا زاڵ بوو. مامۆستا نامۆ ئەوکات لە زانکۆی هونەرەجوانەکانی تاران دەرچبوو بە شێوەیەکی ئاکادیمیانە لە بواری شێوەکاریدا دەرسی دەخوێند.

تا چ ڕادەیەک ئاگادارانە هاتییە ناو دونیای هونەرەوە؟

چەندە لە هەڵبژاردنەکەت ڕازیت؟

تا ساڵەکانی 76-75 کە دەبووە کۆتایی قوتابخانە هەر بەردەوام بووم لە کاری هونەری و لە دانانی پێشانگا. 4-5 پێشانگای هەوبه شیمان هەبوو و لە کۆڕە هونەرییەکاندا بەشداریمان دەکرد. ساڵی 77 کاتی ئەوە هاتبوو کە هەڵوێستی یەکجاری خۆم بدەم کە بەردەوام بم لە هونەر یا لە بواری موهەندیسی‌دا ئیدامە بە دەرسەکانم بدەم لە هەر دوو ڕشتەی هونەر و ڕیازی‌دا لە کونکووری 77 بەشداریم کرد بەڵام تەنها بۆ سەر کونکووری هونەر چووم و یەکلام کردەوە کە تەنها هونەر ئیدامە بدەم.

دوای 6 مانگ دەرس خوێندنی بێ‌وچان بە ڕوتبەی 25ی مەرحەلەی ئەوەڵ و روتبەی يه كی مەرحەلە دوو لە ڕشتەی تەرای سەنعەتی (دیزاینی پیشەسازی) لە کۆليژی هونەرە جوانەکانی تاران وەرگیرام. هاوپۆلیەکانم هەموو پلە یەکەمەکانی ئێران بوون و بۆ من جێی شانازی بوو کە توانیم وێڕای ئەوان هاوسەنگی خۆم بسەلمێنم و کۆلێژی هونەرەجوانەکان شوێنێکی زۆر تایبەت بوو. لە هەموو هونەرەکان دەوتراوە و ئەگەر هیچ هەستێکیش نبوایە و نەخوازیارانە هەر تامەزرۆی فێربوون دەبووی. باشترین مامۆستاکانی ئێران دەهاتن و دەچوون. کۆنفرانس و بەرنامە و وتوويژه هونەرییەکان هەمیشە شوێن پەنجەی دادەنا لە سەر بیرۆکەی ئێمە و هاندەرمان بوو. تەنانەت لە بواری بەرنامە کوردییەکانیشەوە ئەزموونێکی باشی هەبوو. جگە لەوەی کە لە ڕشتەی خۆمدا کارم کرد لە شێوەکاریشدا هەر بەردەوام بووم تا ئەو جێیەی زۆر کەس نەیدەزانی من چ دەخوێنم. چونکە لە زۆربەی کلاسەکانی شێوەکاری و پەیکەرەسازیدا بەشداریم دەکرد.

کام هونەرمەند وەکوو پیشەواو ئوستوورەی خۆتان چاو لێ‌دەکەن و کام دەرستان لێ وەرگرتووە؟

کارە هونەرییەکان یان چۆنیەتی ژیانی؟

ئەمە ڕاستە کە مامۆستای هەر کەس دەبێتە ئولگوو و سەرچاوەیەک بۆ ئەو کەسە. تەنانەت لە قوتابخانەش هەروایە. مامۆستا نامۆ بۆ ئێمە سەرچاوەیەک بوو لە هونەر ناسین و ڕووناکبیری. نەک هەر بۆ من بەڵکوو بۆ زۆر کەس کە ڕاستەوخۆ یا ناڕاستەوخۆ پێوەندییان لەگەڵی هەبوو. توانایی و بە هەرەمەندی ئەو هەمیشە بۆ ئێمە سەرچاوەیەکی بە هێز بوو. لە بواری مێژووی هونەرەوە و لە بواری تەکنیکییەوە و لە زۆر شتی دیکەشدا.

ئەگەر چاوخشاندنێکمان هەبێت بە سەر ژیانی هونەرمەندە مەزنەکانی جیهاندا ناتەبائی و دژایەتییەکی زۆر هەن کە لە ژیانیاندا بەرچاودێت. ژیانی هیچ هونەرمەندێک ئاسایی نەبووە زۆریان تووشی گرفتە دەروونییەکان بوون و کۆتاییان بە ژیانیان هێناوە. زۆریان لە وڵاتانی دەوروبەر بوون و ڕوویان کردووەتە چۆڵگە و وڵاتانی دیکە. هەر بۆیەش هونەرمەند واباشە وەک چون لە بەرهەمەکانیدا خۆبوونی خۆی دەبێ نیشان بدا ژیانیشی هەر وادەبێ. هیچ کام لە هونەرمەندەکان بەرهەم و گوزه رانیان وەک ييك ناچێت و بۆیەش خۆیان سەلماندووە. بەداخەوە لە زۆر شوێن بە تایبەت لە ئێران ئەم گرفتە سەرەکییە و لە نێو هونەرمەندانی موسیقادا زیاتر بەدی دەکرێ. کە چون فڵان هونەرمەند جلوبەرگی ئاوایە ئەوە ئێمەش دەبێ ئاوابین. لاسایی کردنەوی بەرهەمی هونەری و ژیانی تاکە کەسی جگە لە دواکەوتن و خۆفریودان هیچی کەی به دواوەنییە. تاکوتەنيا لەبەر خۆ بوون و خاوەن بیرێکی تاکە کەسی دەتوانێ تاک بمێنێتەوە و خۆی بسەلمێنێ.

هۆگری چ شێوازێکی لە هونەرەکەتدا؟

لە ڕوانگەی پۆست‌مۆدێڕنەوە بۆ کەس نییە قامک لە سەر ئەم ستایلەدا بنێ و بڵێ تەنیا ئەمە هەیە و بەس. بەربڵاو بوونی بیر و ئەندیشە لەم قۆناغەدا جیهانێکی ڕەنگین و ئاواڵەی سازکردووە. هونەر زیاتر لە هەر زەمەنێک بەربڵاو بۆتەوە و جیهان بینی تاکەکەسییان ناکرێ بە سەر کەسانیتردا داسەپێ. هەر بۆیەش هەموو بیرۆکەکان هەموو باوەڕەکان پیرۆز ڕادەگیرێ لە هونەرمەندێکی پەیکەرسازی ئەفریقییەوە بیگرە تا هونەرمەندێکی بەناوبانگی فەرانسی هەر دوو بە بیرۆکەی خۆیان کار دەکەن و هونەری هەر دوولاش بە لای خاوەنەکەیەوە پیرۆزە ئیتر دەگەڕێتەوە بۆ میدیاکان و رەخنەگرەکان کە نرخ و پارەی بۆ دابین دەکەن.

لە کۆتایی سەدەی نۆزدە و سەرەتاکانی سەدەی 20وە ستایلە جۆراوجۆرەکان و بیرۆکە هونەرییەکان بە سەدان جۆری جیاواز سەریان هەڵدا و هونەرمەندانیان خستە شوێن خۆیان تا کۆتاییەکانی سەدەی 20 کە ئیتر وای لێ‌هات کە چەندین ستایل تێکەڵ دەبوون و لق و پۆپی لێ دەبووەوە. لە ڕاستیدا لە سەرەتاوە دوو ستایلی سەرەکی لە هونەردا بوونی خۆیان سەلماندووە. هونەر ڕیالیزم (واقیعگەرایی) و هونەری ئێکسپێرسیۆنیسم (دەربڕین) کە هونەرەکانی تر لەم دوو ستایلە سەرەکییەدا جێگیر دەبن.

من خۆم زیاتر لە هونەری ئێکسپێرسیۆنیسم‌دا خۆم دەبینمەوە. هونەرێکی کەمتر جوانی بە خۆیەوە دەبینێت و زیاتر دەربڕین و نواندنی دەروونی هونەرمەندەکە نیشان دەدا. بۆ من کارەساتێکی دڵتەزێنی ئەنفال و هەڵەبجە بە سەدان جار بۆم باس کراوە و دەکوترێتەوە و بۆیەش کاریگەری هەبووە لەسەر کارەکانم و لە فۆرم و ئیماژەکانمدا خۆی دەردەخات. کارەکانم بە تێک شکانی قەوارەی مرۆڤەکاندا بەرهەم دێت و تا ڕادەیەک خەیاڵاوی و ئەفسووناوی هەیە. تێکەڵاوبوونی فۆرمی ئەندامی لەش و تێک قرمانی لە زۆربەی بەرهەمەکانمدا هەیە تا ئێستا نەمتوانیوە بڵێم تەنیا ئەم ستایلەیە بەڵام بە کورتی دەتوانم بڵێم لە نێوان هونەری ئیکسپێرسیۆن و ئینتیزاعی و سوورالیسمدا دەگەڕێ.

پێوەندیت لەگەڵ بەردەنگانت چۆنە؟ تا چ ڕادەیەک هۆگری بڕوای بینەرانی کارەکانتی؟

بە داخەوە نەبوونی گەلێری و شوێنێکی گشتی بۆ هونەر و هونەرمەند هۆکارێکی سەرەکی بووە کە هەمیشە هونەرمەند و (موخاتبەکەی) لێک دابڕابێن. بینەری بەرهەمەکانی من دەست خۆشیم پێ دەڵێ و ماندوونەبوونیم لێ دەکا. دوایەش نازانم لە پشت سەرم چی دەڵێ. تێگەیشتنی موخاتەبەکەم هیچ سوودێکی ئەوتۆم پێ ناگەیێنێ و هەروەها تێ‌نەگەیشتنەکەشی. جەماوەری ئێمە بە سەدان ساڵ لە هونەری شێوەکاری دوور کەوتوون. لە دوای شورشی پیشەسازی لە ئورووپا کرێکار بۆی نەبوو دوای 10 کاتژمێر کار کردن بێت و گوێ لە موسیقای بێتهۆوێن ڕابگرێ و هونەری ئاسایی پاپ سەری هەڵدا. ئێستاش هونەری بێ بیرۆکەی پاپ لە تەواوی بوارەکانی هونەردا لە پێشەوەیە. کەمتر کەسێک هەیە بیهەوێ خۆی دەرگیری حاڵی بوون لە تابلۆیەکی شێوەکاری بکات. بۆ ئەو وێنەی گوڵێکی سووری سەر پەڕێک زۆر سوودمەندترە. هەر بۆیەش کەمتر بە شوێن ئەوەوە بووم کە بە ویستی موخاتەبم کار بکەم و بیروڕای ئەوم بۆ گرینگ بێت.

بەبێ ئەو تام و چێژەی لە هونەری وەردەگری، تا ئێستا هەرگیز بووە، وەک سەرچاوەی داهاتی

تیجاری و بۆ بژیو لەبەر چاوی بگری؟ بڵێی ئەم کارە لە چێژی هونەرییەکەی کەم نەکاتەوە؟

ئەم ئاواتە بۆ هەر هونەرمەندێک هەیە کە بە واتای هونەرمەندێکی پرۆفیشنال بتوانێت تەنیا و تەنیا بە کاری هونەری خۆی ژیانی بە سەر بەرێت. وزەی هونەرمەندی ئێمە دەبێ لە چەندین قۆناغدا دابەش بێت هەم لە بەشی هونەری‌دا و هەم لە بەشی کار و کاسپی‌دا. هونەرمەندی پرۆفیشنال تەنیا و تەنیا لە بیری بەرهەم هێنان و نمایش کردنیەتی و دڵەڕاوکەی ئەو هەر ئەمانەن. من کە تا ئێستە نەمتوانیوە یەکلا بمەوە و ژیانی خۆم لە بواری دیزاینی پیشەیی و دێکۆراسیۆن بردووەتە پێش.

 

بە بڕوای ئێوە بە ستێنی خولقاندنی بەرهەم چۆن چێ دەبێ؟

بەرهەمهێنانی هونەر ناتوانێ لە چەند ساتێکدا بەدی بێت. بەرهەمێکی تایبەت دەگەڕێتەوە بۆ زەمانێکی کۆن کە تێکەڵاوێکە لە حەزەکان و چێژەکان و ویستەکان و ناخۆشییەکانی هونەرمەند. بە واتایەکی دیکە ڕەنگدانەوەیەکە لە ژیان و بیر و باوەڕی هونەرماندەکە. ئەوەی کە لە پڕدا لە سەر تابلۆیەک یا لە مێلۆدییەکی موسیقا یا کە کورتە شیعرێک خۆی نیشان‌دا و مێژوویەکی دوور و درێژی لە پشتەوەیە و باس لە چیرۆکێکی کۆن دەکات.

بیداهە کار کردن کارێکی سادە و ساکار نییە و ئەزموونێکی باشی دەوێ. من خۆم بێ ئەوەی کە بیر لە شتێک بکەمەوە یەکەم بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیسم کار دەکەم و هیچ کات ئیسکەیس یا پێش تەرح بۆ کارەکانم لێ نادەم ئەگەر لە شوێنێک بم کە کەرەستەی پێویستم پێ نەبێ بۆ کارکردن. بەڵام ئەوەی لە کۆتاییدا لە سەر کاغەزەکەیە تابلۆیەکە کە خۆی نیشان دەدا بەرهەمێکی تایبەتە بە خۆم و بیر و ئەندیشەی خۆم بێ ئەوەی کە سانسۆرێک کرابێت.

لە کۆتایی‌دا ...

باشترین ڕێگە ئەوەیە کە بە ویستی خۆمان هەڵبژێرین. چ هونەر بێت، چ کار یا پیشەیەکی دیکە، مەبەست ئەوەیە سەرکەوتوو بین و لەم بوارەدا بە ویستی خۆمان و بە دڵی خۆمان ڕێگە ببڕین. هونەر جۆرێک ئەفیون و هۆشبەرە کە تووش بوون تازە دوورکەوتنەوە ئەستەمە. جگە لە هونەرمەند بوون، هونەردۆست بوونیش شوێنی تایبەتی خۆی هەیە لە کۆمەڵگەدا لە هەفتەدا چەند کاتژمێر تەرخان کردن بو کاری هونەری یا تياتريك و گوێدانی کارێکی هونەری دەتوانێ زۆر گرفتی دەروونی و ڕۆحی چارەسەر بکات. بە هیوای ڕۆژێک هونەر بتوانێ ئەرکی سەرەکی خۆی لە کۆمەڵگەی ئێمەدا بنوێنێ و هونەرمەندانمان لە جیهاندا بە پلە و پایەی شیاوی خۆیان بگەن.

نوشته شده در تاريخ جمعه بیستم اردیبهشت 1392 توسط ره سول گولباخی |

ئەگەر شێعر گوڵە باخە، پەخشانیش سروەیە و بەرامەی ئەم گوڵە لە دڵ دەپژێنێت.

شەماڵ بەشنەشن بەسەر شانی کێلە شینەوە خزی و سنگی شەوەزنگی بڕی و لەگەڵ کازیوەی بەیاندا خۆی کرد بە سنگ و بەرۆی«شنۆ» دا. بەدوای شەوڕنی شەودا بۆنی خەونی گوڵاڵە سوورەی لە تاکی پەنجەرەی شارەوە کرد بە ماڵە تاسە بارەکاندا، کەوتە ختۆکەدانی هەستی ناسکە کچان و گەنجە کوڕان.

«عومەر محەممەدی» ناوێکی ناسراوی خەڵکی شاری شنۆیە و خامە ڕەنگین و کەسایەتی ئەدەبی و بەدەیان وتاری لە مەڕ رەهەندەکانی تۆرەی کوردییەوە نووسیوە و تائێستا دووپەڕتووکە پەخشانی بە ناوەکانی«ئاسۆی قەلەم و کازیوە»

بڵاو کردۆتەوە، کەوا هاوڕێ لە گەڵ خوێنەری هێژادا سووکە  سەفەرێک بەرەو هەوای پڕلە رەمزورازی«کازیوە» دەکەین و لە ژێرساباتی ئەم هاوینە هەوارەدا وچانێک دەگرین و پشوویەک تازە دەکەینەوە.

بێ گومان لەم چاخەدا کەمتا کورتێک نامیلکەوپەڕتووکی نازدار و لەبەردڵان بەناوی«پەخشان» سەری لەپەڕتووکخانەی کوردی هەڵێناوە و خۆێنەری خۆی دۆزیوەتەوە باوەکووئەم لقە لەئەدەبیات هەروەک لە ناوەکەی را دەردەکەوێ نەسرە «پەخشان» ناچێتە خانەی شێعرەوە، بەڵام پەخشانیش تەواو گولێکی بۆن خۆشە لە گوڵجاڕی وێژەوانیدا، کێ بێ و نکۆڵی لەوەبکات، درەختی ئەدەبیات یەکێ لە لقوچڵەکانی پەخشانە وئەم پەخشانەش لەچاوشێعر پەلێکی بێ بەروسێبەر بێت. پەخشان لەجوانیدا خەرقە، یان هەمان باڵاپۆشی شاهانەیە بەسەرشانی ئەدەبیاتەوە. خۆ ئەگەرشان بەشانی شێعرنەچووبێتە پێش دەتوانین وەکوو خوشکەچکۆلەی غەزەل وچوارینە حیسابی بۆبکەین. ئەمەجگە لەوەی هەستیاروتەونگەری ئەم مافوورە پڕگوڵە ئازادانە بەکەیفی خۆی تان وپۆی لێ هەڵخستووە و ئیلمەی داناوە و گوڵوشەی پڕبەرامەی لەبەرۆیدا چنیوە. تەژییە لەسەربوهردە و دڵشکان وکارەسات وخەون وخەیاڵ و حەزەکانی مرۆڤ.

ئەوەتا، لەبەرایی ئەم خەرمانە پەخشانەدا نووسەری کازیوە بەم چەشنەدێتە پەیڤین: «پەخشان دەتوانێ رووداوێکی مێژوو یی، کۆمەلایەتی وتەنانەت ئایینی و... بخاتەناوپلاتفۆڕمێکی زمانی ورووداوی زمانی بخولقێنێ. ئەم جۆرەپەخشانە دەتوانێ لەسۆز و عاتیفە و خەیاڵ بەکەڵک وەرگرتن لەنمادەکان بیرودەنگێکی سەربەخۆ درووست بکا. پەخشانی ئەدەبی لەشێوازی ستاتیکی یان جوانی ناسیدا ئەم جیاوازییەی لەگەل شێعردا هەیە کە پەخشان مەیدانی دەربرینی بیروهەستی بەرفرەتروجیاوازترە.» کازیوە ل 2

عومەرمحە ممەدی کەخاوەنی خامەیەکی بەهێزوپێزە لەبواری پەخشان نووسیندا بۆتاووتوێی پەخشان وشێعری سەردەم بەتایبەت شێعری نوێ بەم چەشنە دەکەوێتە شیکاری: «جیاوازییەکی تر کەلەنێوان پەخشان وشێعرداجێگەی لێ وردبوونەوەیە، ئەمەیەکەهێندێ فاکتی هاوبەش هەن سنووری نێوان شێعروپەخشان لێک نێزیک دەکاتەوە، وەک دەربڕینی سۆزوعاتیفە، کایە زمانیەکان و... بەتایبەت لەشێعری نوێ یان شێعری سێیدا...»ل 3

هەروەهاچەند دێڕ خوار تربانگی سکاڵا هەڵدەبرێ ودەڵێ: «پەخشان مکانیزمێکە بۆ چالاکی وبزاڤی ئەندیشە لەبەشەکانی تری ئەدەبیدا، بەلام بەداخەوە پەخشانی ئەدەبی لەئاستی سەربەخۆییدا ترازاوە و ئەوانەی تاکوتەرایەک ماون دەگمەنن، بایەخ پێدان بەشێعر و چیرۆک ئەویش بەشێوازی تەقلید نەک داهێنەرانە سەربەخۆیی پەخشانی ئەدەبی کوردی شێواندووە.»ل5

نووسەری کازیوە هەروەک خۆی لەپێشەکی ئەم پەخشانەدا ئاماژەی پێدەکا، تەواوسەربەخۆیی پەخشانی پاراستووە و نەهاتووە پڕاوپڕ پەخشان بۆ کەسایەتییەکی تایبەت بنووسێ، نووسەر چرا بەدەست سەری کردووە بەهەموو رەهەندەکاندا و لە سووتانی پەپوولەوە بگرە تا دەگا بەخەونی زارۆکان وتاسەی دلداران وحەزوئاواتی پیرە باب و پیرە دایکان ،چڵ بەچڵ گوڵوشەی چنیوە و زەردەی سەرلێوی دڵداران و زەردە پەڕی لەهەگبەی بیر و زەینیدا راگرتووە و لەچەشنی هەنگ هەڵاڵەی وەسەر یەکناوە و شانە بە شانە هەنگوینی زەردووزۆڵی داوە بە تامزرۆیانی فەرهەنگو وێژەی کوردی. با لێرەدا بەسەرنجەوە ئەم کۆپلەیە بەسەرپەڕوباڵی کازیوەوە بخوێنینەوە کە لاپەڕە 8 ی ئەم کتاوەی رازاندۆتەوە:

«لەبەرە بەیانێکی سەدەی بیستەمدا هەوای بوولێل وگزینگ لەناو رەوە هەورێکی چەمووش وژان گرتوودا بەلەز بەرەو ئاسۆ دەچوون سەریان وەسەرسینگی کێوێکی تووڕە و نامۆ دەکرد. لەمەڵبەندی وڵاتێکی بێ باران وبێرونی گڵمرکی بێ ئاودا، رێبەندان وپووکەبەفری کڕێوە کەوانەی بەسەر رێ و بان دەکێشا. خرمەخرمی بەستەڵەک و سەهۆڵی ئاوتێزاو سەرسمی بەئەسپی خۆشبەزی هەنگاوەکان ئەدا».

پەخشان بە بارێکدا دڵدانەوەی نامورادو دلشکاوانە، لایەلایەی دایکە بۆخەواندنی کۆرپەلە و زارۆکان، هاواری ئەویندارانە لەئەوکی پەڕ پەڕۆکاندا قەتیس ماوە، ئاوات وحەزی مرۆڤە بەسەر شانی کرێوە و لێزمە بارانەوە تینوویەتی لێوی شەقار شەقاری زەوی دەشکێنێ، دەلاقەی بیری هەستیارە و ئەویندارە رووبە رووی ئاسۆ چاوناترووکێنێ ودڵدارانە بەتاسەی کرانەوەی بەرۆکی گوڵ لەقەدولاپاڵ ونسار و زەنوێران دەروانێ ودەلێ:

«لەجەنگەی نیوەرۆدا بەراشکاوی ئەنگووست لەچاوی هەتاو رۆ دەکاودەلێ: ئەوە خودای شەوە! بەقەتارەی پۆلی قورینگی سپی دەلێ: ئەوە خێلی شەم شەمەکوێرەیە! دووچاوی زەق وساغ ئاسمان ساو و ئەنگوستی تاوان! ئەی خودا کاتی جووڵانەوەیە! ئەدی سروشت بۆکروماتە؟» ل10

نووسەری ئەم خەونەسەوزانە لەچەشنی لاولاو بەبەژنی زراڤی ئافرەتاندا لوول دەبێ و نەمام ئاسا رووبە ترۆپکی ئارەزووەکان هەڵدەچێ ولە گەڵ گوڵ خەندەیان  زەردە دەیگرێ ولەتەک حەزە سەر براوەکانیاندا قاقادەگری! دەبالەم دەلاقەیەوە سەربکەین بەلاپەڕەی 16 دا هەروەک سەردەرانەی ماڵی ئەم پەخشانە بەم رستەیە ناودێرکراوە، (ژن وئازاری ژیان) عومەرمحەمەدی ئاوێنەی خەونەکانی هەرساتەی روویی لەئاقارێکە وەک دایک شنە ئاسا بەچاوێک بەسەرگەنم جاڕی ئاواتەکانیدا کەروێشکە دەکاتوو بەبزەی زارۆکانی ئۆخژنی بەدڵدادێت. بەو چاوەی دیکەی بۆنامورادی ورۆحی برینداریان ئەسرین هەڵدەوەرێنێ:

«ئافرەتانی شەوانی بێ موتاڵاو بێخەوی، خاوەن رایانی بێ کورسی وپرسی، ئاوێنە شکاوەکانی جەژنی قوربانی و سەربڕین سەروقژکفن کراوانی ساتەکانی لەبیرچوون، ژانی دەست وپەنجە قەڵەشیوەکانی لادێی و بەشدانی سەردەمی بێ بەشی ورۆژرەشی، نازدارە رسکاوەکانی ناوکێڵگەو کوێرەوەری، ئێوە مامزەکانی تەققە لێ کراوی راونراوی بنارو پێدەشتی چیای رژدی چارەنووسی ئەم ولاتەشاخاوییەن، ئێوە چاوە زیتەکانی قەڵبەزەی ئاوی کانیاون لەچاوگەی ژیانەوە هەڵدە قوڵێن، ئەبنە سەمای گۆرانی تاڤگەو زریکەی پیرۆزی ئاسمانی بەسەر هەوارگەی گوڵ ومەزرای ئەم خاکەدا دەپژێنن؛ ئێوە گلێنەکانی دایکی 8 ی مارسن لە  چراخانی سەدەی21 وە ئەدرەوشێنەوە.»

پەخشان ناسنامەی رۆحی سورشتە لە دەڤەری بووندا، ئیلهامی یەزدان و دەستی خودای جوانییە بەچڵە تیشکی زێرینەوە نەبزی زەوی دەبزوێنێی و بەدەم بای بسکانەوە کاکۆڵی گەنجی ژیان شانە دەکا، لەگوڵە گەنم ئەدوێ وباسی ئەنفال ئەکاو بووکی مەرگ لەئێوارەیەکی ئەرخەوانیدا بەسەر شانی کەژاوەی مەڵکە مووتەوە دەبا بۆگۆرستانی (چراکان) بەگرەپێچەی نەورۆزدا هەڵدەچێ و لە بەرقاپیی ئاهوورایدا سروودی زەردەشت دەلێتەوە: «ئێرەقاپگەی نزایەوشوێن پێغەمبەری ئاگروئاشتییە!»ل48

خۆشەویستی ئەگەر هەناسەی یەزدان ونەفەسی عیسای تێدابێ ئەوا بەشەپۆلی ئەوینی راستەقینە هەمووسێحرێک دادەپۆشێ! بەسەر پشتی  شەودێزی (یاخی بوونی خەونەکان) ە وە بەگەوە و لاپاڵ و لەند دا بێنەوە خوارێ وخدرئاسا بەدەشتی کاکی بە کاکی رۆحدا هەنگاو بنێن، بابزانین بەرامەی ئەم خەونانە بەرەوکوێمان دەبەن:

«تووش هەنگاوم ناوە، لەخاکی وڵاتێکەوە دێم، پێڵاوەکانم قورسایی قوڕیان گرتووە، لەخۆڵی ئەم ئێسقانانەی کە هەرگیزنەیان دەویست بمرن؛ پانتۆڵم بێنوێژە ،راست لەم شوێنەی کە کۆترێک باڵی بەیان ئەگرێ، چاوی قامکم بریندار ئەبێ، کاتێک کە برینێک  ئەچنم ئەوکاتەی برین ئەروێنم... گەرمەبرینێ پاڵم پێوە ئەنێ، بەرەو سێبەر... لەژوانی ئەستێرەدا زمان ساماڵ وسرتەی شەوە... لاپەڕەی رۆژنامەکان بگەڕێن، پەڕەکانی رۆژمێر هەلدەنەوە، رووداوەکان لەچرکە و زەمەندا تەعبیر کەن، لە مێژە رۆژمێرمان هەیە و رووداوەکان ئەخوێنینەوە ئەمجارە شەوژمێر دروست کەن،... تۆ ئەکتەری چیرۆکی ژانی گەلەکەتی رووداوەکانت لە هەگبەناوە و سەخت و دژوار بە مەڵبەندی برینە کانتا هە نگاو ئەنیێ...»ل56

 ئەم ژانرە ئەدەبییە لە کۆنەوە لە نێو تۆرە وانانی فارسی زماندا بە ناوبانگ بووە بەناوی«نەسر» پەخشان ، لە نێو خۆشماندا، بە پەخشانە کانی مامۆستا هیمن و هەژار و سوارە، سەر جەللە دەگرێ و بەدوای ئەوانیشدا نووری و راوچی هەرلەم دەڤەرە شەونمی روونی پەخشانیان لەروویی گوڵی تۆرەی کوردی پژاندووە... گۆڵیان بەگوڵ پەرژین کردەوە بە دوای غەزەل و چوارینە دا.... هەرچەند ئەم رایەڵە خاو نەبۆتەوە، بەڵام کەمتر نوو سەرو ئەدیبێک خۆی لە قەرەی پەخشان نووسی داوە، سا بۆیە منیش روو دەکەمە ئەو خامە نەخشینە و بە ئاشکرا دەڵێم: ئەگەر دەتەوێ زامی هۆزانڤانان سارێژ بێت، لە چەشنی زارۆکان بزەی سەر لێوت، قەت مەشارەوە.

کازیوەی «عومەر محەممەدی» هەرچەندە کۆپەخشانێکی69 لاپەڕەیە و کاڵای پەخشانی بەباڵابڕیوە، نەی هێشتوە لە پەڕتووک خانەی کوردیدا، ئەم کەلە بەرە بەچۆڵی بمێنێتەوە، بەڵام بەجەسارە تەوە دەڵێم ئەگەر نە توانێ لە نێو شێعری کلاسیکی کوردیدا خۆ بنوێنێ ئەوا بەژن و باڵا یەک لەچاو ئەم شێعرانە بەرزترە کە بەناوی شێعری«نوێ»وە ناوکیان بریون، هێندەش لە خۆباین وا دەزانن ئاشی گەردوون بە فویی ئەوان دەسووڕێت، کەوابوو دڵێک ڕۆحی ئەشقی تێدا نەبێ، کۆتەرە داری وشک و ڕزیوە.

ئیتر حەزناکەم چیدی درێژە دادڕی بکەم و خوێندنەوەی ئەم پەخشانە بەخوێنەران دەسپێرم.

سەلاح نیساری

سەرچاوە: کتاب کازیوە

نووسەر: عومر محمدی

نوشته شده در تاريخ جمعه بیستم اردیبهشت 1392 توسط ره سول گولباخی |

عه‌زیز شارۆخ

خۆشم به‌ زه‌حمه‌ت ده‌توانم گۆرانییه‌کانم دووباره‌ بکه‌مه‌وه‌

هونه‌رمه‌ندى کورد عه‌زیزى شارۆخ له‌ چاوپێکه‌وتنێکى دا ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌کات که‌ پێی ناخۆش نیه‌ گۆرانیه‌کانى بڵێنه‌وه‌، به‌ڵام به‌ زه‌حمه‌ت خۆشى ده‌توانێ گۆرانییه‌کانی دوباره‌ بکاته‌وه‌. ئه‌وه‌ش ده‌خاته‌ روو که‌ تا ئێستا له‌ رێگاى هونه‌ره‌که‌یه‌وه‌ نانى په‌یدا نه‌کردووه‌.

. ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌کات که‌ تا باوکى له‌ ژیاندا مابوو نه‌یهێشتووه‌ گۆرانى بڵێت، چونکه‌ پێی وا بووه‌ "گۆرانى وتن ده‌بێته‌ پیشه‌ى ژیانم و له‌ رێگه‌یه‌وه‌ نان په‌یدا ده‌که‌م و به‌ پاره‌ گۆرانى ده‌ڵێم، به‌ڵام وه‌ک ده‌بینن هه‌رگیز ئه‌و کاره‌م نه‌کردوه‌" و تا ئێستاش دوکانى ئیستریوم هه‌یه‌.
ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌ ئه‌وه‌شى گێڕاییه‌وه‌ و وتى: "رادیۆ و ته‌له‌فیزیۆن له‌ مهاباد دامه‌زرا، تاقیکردنه‌وه‌م کرد بۆ ئه‌وه‌ى به‌ نوسه‌ر قبوڵ بکرێم، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ى که‌ نمره‌ى زۆرچاکیشم هێنا ده‌وڵه‌تی ئه‌و کات ره‌زامه‌ندى بۆ ده‌رنه‌کردم که‌ دابمه‌زرێم". سه‌ره‌ڕاى دانه‌مه‌زرادنیشى شارۆخ هاتوچۆى ده‌نگ و ره‌نگى مهاباد هه‌ر ده‌کات و تێکستیان بۆ ده‌نوسێت و گۆرانییان بۆ تۆمار ده‌کات. ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌ وتیشى: دواى (10) ساڵ جارێکى تر تاقیکردنه‌وه‌م کرد و له‌ وه‌زاره‌تى رۆشنبیرى بومه‌ به‌رپرسى هونه‌ری و ئه‌ده‌بى، دوای ئینقیلاب ماوه‌ى شه‌ش ساڵ میوه‌فرۆشیم کرد له‌ بازاڕدا و دواتر شه‌ش ساڵ شۆفێرى تاکسى بووم.
عه‌زیز شارۆخ ده‌ڵێت: له‌ ماوه‌ى ژیانم ئاوازێک یان گۆرانییه‌کم ده‌بوو له‌ ماڵه‌وه‌ تۆمارم ده‌کرد، هه‌ندێک له‌ موزیکسیانه‌کان داوایان لێ ده‌کردم بچم له‌ تاران گۆرانى تۆمار بکه‌م. هه‌روه‌ها وتى: له‌ ماوه‌ى ژیانمدا له‌گه‌ڵ هیچ هونه‌رمه‌ندێک په‌یوه‌ندیم نه‌بوه‌ ته‌نها مامۆستا (محه‌مدى ماملێ) نه‌بێ، ئه‌ویش هاوڕێى کاکم بوو، به‌هۆى کاکمه‌وه‌ زۆرم خۆش ده‌ویست. هونه‌رمه‌ند ئاماژه‌ى به‌وه‌ش دا: "له‌ بوارى گۆرانى وتنمدا رێچکه‌ى که‌سم نه‌گرتوه‌، به‌ڵام مامۆستایانى وه‌ک (عارف جزراوی) و (تایه‌ر تۆفیق) و (محه‌مه‌د ساڵح دیلان) ئیلهامم وه‌رگرتوه‌، به‌ڵام به‌ منداڵى زیاتر گۆرانیه‌کانى (سه‌ید على ئه‌زغه‌ر) کارى تێمده‌کرد، کاکم ده‌نگى زۆرخۆش بوو به‌رده‌وام گۆرانیه‌کانى سه‌ید على ده‌هێنا تا گوێیان لێ رابگرم به‌هۆى تێکه‌ڵاویمان له‌گه‌ڵ مامۆستا ماملێ هه‌موو گۆرانیه‌کانیم ده‌زانى، به‌ڵام نه‌م ده‌وت بۆ ئه‌وه‌ى نه‌ڵێن لاسایى ده‌کاته‌وه‌ و بۆ خۆم ئاواز و گۆرانیم داناو له‌ ساڵى (1969)وه‌ بۆ یه‌که‌م جار یه‌که‌م گۆرانیم تۆمار کرد ئه‌و ئاوازانه‌ى که‌ خۆم دامناوه‌ وه‌ک؛ رازى ته‌نیایى، تکا، ئاسمانى شین، ده‌تپه‌رستم، ئه‌ى مانگ و... (سوبح پێناکه‌نێ)م ده‌وت، به‌ڵام هه‌موو جار ده‌موت ئه‌وه‌ هى (ساڵح دیلان)ه‌.
 هونه‌رمه‌نده‌ خاوه‌ن ئه‌زمونه‌ وتى: هیچم نیه‌ به‌ هونه‌رمه‌نده‌ نوێیه‌کانى ناو هونه‌رى گۆرانى کوردى بڵێم، "پێشم ناخۆش نیه‌ هه‌رکه‌س گۆرانیه‌کانى من بڵێته‌وه‌"، به‌ڵام نه‌ى شێوێنێ. چونکه‌ زۆرێک له‌ گۆرانیه‌کانم قورسن به‌جۆرێک که‌ خۆشم ئێستا به‌زه‌حمه‌ت ده‌توانم دوباره‌یان بکه‌مه‌وه‌.
عه‌زیز شارۆخى که‌ ساڵى (1938) له‌ شارى مه‌هابادى له‌ دایک بووه‌، خوێندنى و سه‌ره‌تایی و ناوه‌ندی هه‌ر له‌و شاره‌ ته‌واو کردووه‌، له‌ پاشدا له‌ ورمێ خولى راهێنانى ته‌واو کردووه‌ له‌ ساڵى (1957) بۆجارى یه‌که‌م ده‌نگى له‌ رادیۆ مهاباد بڵاو بویه‌وه‌ و له‌و کاته‌وه‌ تا ئێستا به‌رده‌وامه‌ له‌ پێشکه‌شکردنى به‌رهه‌مى هونه‌رى یه‌کێکه‌ له‌و هونه‌رمه‌ندانه‌ى به‌ مامۆستاى هونه‌رى کوردى ناوى ده‌برێت.

 

نوشته شده در تاريخ سه شنبه دهم اردیبهشت 1392 توسط ره سول گولباخی |

 

خوێندنه‌وه‌یه‌ک له سه‌ر‌ شیعره‌ ئه‌وینداریه‌کانى مامۆستا هێمن


بۆ لێکدانه‌وه‌ى لایه‌نێک له‌ لایه‌نه‌کانى هه‌ر شاعیرێک، یان هه‌ر بیرمه‌ندێک، یان هه‌ر نووسه‌رێک و...، پێویسته‌ ئه‌وه‌ له‌ یاد نه‌کرێت، ئه‌و شاعیره‌، یان ئه‌و بیرمه‌نده‌، یان ئه‌و نوسه‌ره‌ ناوى چییه‌، که‌ى هاتووه‌ته‌ بوون، که‌ى گیانى سپاردوه‌. ئه‌ى له‌ پێناوى چیدا پێنوسه‌که‌ى خستووه‌ته‌ کار و ئه‌ى له‌ پێناوى چى ژیاوه‌ و چۆنیش ژیاوه‌؟ له‌ ئه‌نجامى ئه‌مه‌دا ده‌بێ بڵین مامۆستا هێمن ناوى (سه‌ید محه‌مه‌د ئه‌مین)ى کوڕى (سه‌ید حه‌سه‌نى شێخه‌لئیسلام)ى موکرییه‌، له‌ ساڵى (1921) له‌ گوندى (لاچین)ى سه‌ر به‌ (مه‌هاباد) چاوى به‌ ژیان هه‌ڵهێناوه‌ و له‌ ساڵى (1986)یش له‌ شاری مهاباد گیانى به‌ خاک سپاردوه‌.
شاعیر له‌ پێشه‌کى (تاریک و روون)دا باس له‌ ئاشنابوونى له‌گه‌ڵ ئه‌ده‌بیاتدا ده‌کات و ده‌ڵێت "من ده‌ستکردى مامۆستا فه‌وزیم. ئه‌و هه‌ڵیوه‌شاندمه‌وه‌ و تێکى هه‌ڵشێلام و سه‌ر له‌ نوێى دروستى کردمه‌وه‌. ئه‌و ده‌رکى زانین و فێربوونى بۆ کردمه‌وه‌. ئه‌و رێگاى ژیانى پێ نیشاندام. بێگومان ئه‌گه‌ر نه‌چووبامه‌ خزمه‌ت فه‌وزى و له‌ لاى ئه‌و مامۆستایه‌م نه‌خوێندبا رێبازى ژیانم ئه‌و رێبازه‌ نه‌ده‌بوو که‌ گرتم و پێیدا رۆیشتم و ئێستایش به‌رم نه‌داوه‌. ئه‌و فێرى کردم زه‌وقى ئه‌ده‌بیم مشتوماڵ بکه‌م، ئه‌و فێرى کردوم، چۆن بنووسم و چۆن شیعر بڵێم.. ئه‌و فێرى کردم کوردى زمانێکى ره‌وان و به‌ربڵاو و ده‌وڵه‌مه‌نده‌ و ده‌کرێ ئه‌ده‌بێکى گه‌وره‌ و دنیا په‌سه‌ندى هه‌بێت.. ئه‌و حاجى قادر، نالى، کوردى، سالم، مه‌وله‌وى، حه‌ریق، مه‌حوى، ئه‌دیب، وه‌فایى پێناساندم و شیعره‌کانى ئه‌وانى بۆ شی کردمه‌وه‌".
هێمنیش، هه‌ر وه‌ک شاعیرانى ترى کورد شیعرى نیشتمانى، به‌ره‌نگارى، کۆمه‌ڵایه‌تى، ئه‌ویندارى و... تۆمار کردووه‌.
به‌ڵام ئه‌و مه‌سه‌له‌یه‌ى که‌ ئه‌مه به‌ ده‌وریدا ده‌خولێنه‌وه‌ مه‌سه‌له‌ى ئه‌وێندارێتى شاعیره‌ به‌رانبه‌ر به‌ ئافره‌تانى وڵاته‌که‌ى. هێمن خۆى گه‌واهى ئه‌وه‌مان بۆ ده‌دات که‌ هه‌ر له‌ سه‌رده‌مى لاویدا عاشقى کیژى کورد بووه‌، وه‌ک خۆى له‌ (کوێو بۆ کوێ)دا ده‌ڵێت "ئه‌وه‌یش ده‌بێت بڵێم من له‌ کولیجه‌ بۆ یه‌که‌م جار و ئاخر جار عاشق بووم، عه‌شقێکى پڕ سۆز و کوڵ و ئه‌فلاتونى، عیشقێکى پاک و خاوێن و ئاسمانى، عیشقێکى ساکار، به‌ڵام ئه‌و عیشقه‌ زۆرى نه‌خایاند، زۆرى ده‌وام نه‌کرد. ئه‌و گڕ و کفه‌ زوو دامرکا و خۆڵه‌مێشى فه‌رامۆشى دایپۆشى".
(دیلى دیل) یه‌کێکه‌ له‌ شیعره‌ کورت و پڕ واتاکانى شاعیر که‌ (35) ساڵ له‌مه‌وبه‌ر نوسیوێتى، که‌ خۆى ده‌رباره‌ى شیعره‌که‌ ده‌ڵێت "کچه‌ کوردێکم له‌ کولیجه‌ دى، له‌ دڵى خۆمدا خۆشم ده‌ویست، بێداى و ئه‌وین هانیان دام، ئه‌م رووداوه‌ بخه‌مه‌ چوارچێوه‌ى شیعره‌وه‌، خۆم لام وابوو به‌ هه‌زار دێره‌ شیعر ناتوانم هه‌ستى خۆم ده‌رببڕم. که‌چى ئه‌م گڕ
ٍه‌ى ده‌روونم به‌ تاقه‌ شیعرێک دامرکا".
ئه‌سیرى بسکى ئاڵوزى کچه‌ کوردێکى نه‌شمیلم
ته‌ماشاکه‌ چ سڕێکه‌ به‌ ده‌ستى دیله‌وه‌ دیلم

هێمن له‌ سه‌ره‌تادا به‌ شیعرى نیشتمانى ده‌ستى پێکرد، روخانى کۆمار وا له‌ شاعیر ده‌کات که‌ ئاواره‌ى (به‌غداد) و (کوردستانی عیراق) و ده‌وروبه‌رى ببێت.
ئه‌م دورکه‌وتنه‌وه‌ى شاعیر له‌ زێد و وڵات و خزم و که‌سوکارى توانایه‌کى بێهاواتاى له‌ هه‌ستى شاعیردا خوڵقاند که‌ ئه‌مه‌یش واى کرد چه‌ندین شیعرى باڵاى ئه‌ویندارانه‌ به‌رهه‌م بهێنێت که‌ هه‌تا هه‌تایه‌ له‌ دڵ و ده‌روونمانا بمێنێته‌وه‌، ئه‌مه‌یش له‌ ئه‌نجامى ئه‌وه‌ى زمانى (هێمن) زمانێکى ساکار و بێ گرێیه‌، هه‌موو کوردێکى خوێنده‌وار و نه‌خوێنده‌وار پێى ئاشنان.
مامۆستا (هێمن) خۆى
  له‌ پێشه‌کى (تاریک و روون)دا ئه‌وه‌ش ده‌گێڕێته‌وه‌ و ده‌ڵێت "وه‌ک سۆفى تۆبه‌کار تووشى هه‌ر کیژێکى کورد ده‌هاتم سه‌رم داده‌خست و چاوم لێ نه‌ده‌کرد، چونکه‌ ئه‌وه‌شم به‌ خیانه‌ت ده‌زانى. من ده‌ستم له‌ یارێک هه‌ڵگرت که‌ به‌ گه‌وره‌ترین مه‌حرومیه‌تى ژیانمى ده‌زانم. رابردنى زه‌مانیش لهبیرى نه‌بردومه‌وه‌ و ناسۆرى له‌ دڵمدا هه‌ر ماوه‌".
ئه‌و شیعره‌ ئه‌وینداریانه‌ى که‌ مامۆستا (هێمن) به‌رهه‌مى هێناون، له‌ ئه‌نجامى ئه‌و مه‌حرومیه‌ته‌یه‌ که‌ خۆى باسیان ده‌کات.
(هێمن) پاش ژنهێنانى شیعره‌ دڵدارییه‌کانى به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت. له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌وه‌ى دایکى ژنى بۆ خواستوه‌ و به‌ ئاره‌زووى خۆى هاوسه‌رى بۆ نه‌خواستووه‌. پێده‌چێت ئه‌مه‌ واى له‌ (هێمن) کردبێت له‌ نوسینه‌وه‌ى ژیانى خۆى به‌ ناوى (له‌ کوێوه‌ بۆ کوێ) ناوى هاوسه‌ره‌که‌ى نه‌بات. که‌ ئه‌مه‌یش گه‌وره‌ترین ره‌خنه‌ بوو له‌سه‌رى که‌وت!
وه‌ک له‌ شیعرى (گۆمى خوێن، ناڵه‌ى جوادیى، چاره‌نوسى شاعیر، دوژمنى جوان، رێژنه‌ و...) به‌ گه‌شى دێنه‌ به‌ر چاوان. بۆ نمونه‌ له‌ شیعرى (گۆمى خوێن)دا پیشه‌ى شاعیر هه‌ر گریان و ناڵینه‌، له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌وه‌ى یارى لێى ره‌نجاوه‌ و تۆراوه‌ لێى، بۆیه‌ له‌ شێوه‌ى چه‌ند پرسیارێکه‌ شاعیر روو ده‌کاته‌ یارى پێى ده‌ڵێت:
عه‌زیزم بۆچى تۆراوى له‌ خۆڕا؟
چ قه‌ماوه‌؟ دڵى تۆ بۆچى گۆڕا
ئه‌تو وا زوو له‌ بیرت کردم ئه‌مما
فه‌رامۆشت نه‌که‌م شه‌رته‌ له‌ گۆڕا
له‌ چاوم دێ به‌خوڕ فرمێسکى خوێنین
که‌چى ئه‌م گۆمه‌ هه‌ڵنه‌چۆڕا

یه‌کێکى تر له‌و خه‌سڵه‌تانه‌ى که‌ (هێمن) له‌ شاعیرانى تر جودا ده‌کاته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ له‌ زۆرینه‌ى شیعره‌کانى دوو ته‌وه‌ر له‌ خۆده‌گرێت.
عه‌شق هێنده‌ به‌سه‌ر شاعیردا زاڵه‌، بۆیه‌ هه‌ندێ جار واى لێکردووه‌ ئه‌و په‌ندانه‌ى که‌ ناو کورده‌وارییدا ره‌گ و ریشه‌ى داکوتیه‌ به‌ درۆى ده‌خاته‌وه‌. په‌ندێک هه‌یه‌ ده‌ڵێت به‌ (خونجه‌) یه‌ک به‌هار نایه‌ت، واتاى سه‌وز بوونى گوڵێک به‌هار نایه‌نێت. به‌ڵام (هێمن) ئه‌مه‌ به‌ڕاست نازانێت و ده‌ڵێت:
به‌هار بوو فه‌سڵى زستانم ئه‌گه‌ر یارم له‌گه‌ڵ بایه‌
درۆیه‌ گه‌ر گووتوویانه‌، به‌ غونچێکى به‌هار نایه‌

یان قسه‌یه‌کى تر هه‌یه‌ له‌ ناو کورده‌واریدا که‌ دار گه‌وره‌ بوو ناچه‌مێته‌وه‌ ترسى شکانه‌وه‌ى نییه‌، دیسانه‌وه‌ شاعیر ئه‌مه‌ به‌ درۆ له‌ قه‌ڵه‌م ده‌دات. که‌ ئه‌مه‌ش به‌ داهێنان بۆ شاعیر ده‌ژمێردرێت:
به‌ ریشى بۆزه‌وه‌ سوژده‌ ده‌به‌م بۆ جه‌مالى تۆ
ئه‌ى بۆچى ده‌یانگوت دار که‌ پیر بوو، تازه‌ دانایه‌

ده‌یان شاعیرى کلاسیکى ده‌بینین بولبول و په‌پوله‌یان کردووه‌ته‌ نمونه‌ى ئاشقانى دڵسوتاو و فیداکار که‌چى (هێمن) پێچه‌وانه‌ى ئه‌مه‌ له‌ شیعرى (دوژمنى جوان)دا ده‌ڵێت:
بولبولى چى؟ په‌روانه‌ى چى؟ ئینسانم؟
منم ماناى خۆشه‌ویستى ده‌زانم
ئه‌م ده‌سوتێ، ئه‌و ده‌ناڵێ و بڕاوه‌
من ده‌مێنم، من توشى ده‌رد و ژانم

شاعیر ئه‌و ده‌مه‌ى که‌ زێد و وڵاتى خۆى جێدێڵێت و روو له‌ (به‌غدا) ده‌کات. هه‌ر له‌و ده‌مانه‌دا عاشقى خاتوون (ئه‌حلام مه‌نسور) ده‌بێت. که‌ (هێمن) ته‌مه‌نى (60) ساڵان ده‌بێت و (ئه‌حلام)ى دلبه‌ریشى (20) ساڵان ده‌بێت. که‌ ئه‌مه‌یش واى کرد ئه‌و ببێته‌ ئیلهام به‌خشى شاعیر!
که‌ ئه‌میش شیعره‌که‌یه‌:
وه‌ره‌ یارم، وه‌ره‌ ئه‌ى تازه‌ یارم!
وه‌ره‌ ئه‌ستێره‌که‌ى شه‌وگارى تارم!
وه‌ره‌ ئه‌ى شاپه‌ڕى باڵى خه‌یاڵم!
وه‌ره‌ ئه‌ى شه‌و چراى رووناکى ماڵم!
وه‌ره‌ خاسه‌که‌ى را و که‌وى من!
وه‌ره‌ ئۆخژنى سینه‌ى پڕ گرى من!
وه‌ره‌ پیرۆزه‌که‌ى به‌رزه‌ فڕى من!
وه‌ره‌ ئاونگى سه‌ر په‌لکى گوڵى سوور!
وه‌ره‌ ئاورینگى گه‌رم و مه‌شخوڵى نوور!

شاعیر له‌ پارچه‌ هۆنراوه‌ى (به‌هارى کوردستان)دا وێنه‌ى رووخسارى جوانى و له‌ بارى ناسک و بێگه‌ردى سیحراوى و بێ فڕ و فێڵى ئافره‌تى کورد نیشانده‌دات:
لێو ئاڵن، ده‌م بچووکن
خوێن شیرین، ره‌زا سووکن
کوڵمه‌یان وه‌ک گوڵووکن

مام هێمنى ته‌ڕپۆش له‌ شیعرى (جۆلانه‌)دا، دڵى خۆى بۆ یاره‌که‌ى کردووه‌ به‌ (جۆلانه‌) بۆ ئه‌وه‌ى لێى به‌ دوور نه‌بێت و له‌ ئامێزیدا بێت:
دڵه‌ کوتێم نییه‌، دڵم
جێى کیژێکى خانوومانه‌
منداڵه‌، ئۆقره‌ى ناگرێ
بۆم دروست کردووه‌ جۆلانه‌

له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌مانه‌دا مامۆستا (هێمن) ئازادى به‌لاوه‌ پیرۆزتر و گرنگتره‌ وه‌ک له‌ دوور که‌وتنه‌وه‌ له‌ ئافره‌ت و به‌ تایبه‌ت (هاوسه‌ره‌که‌)ى
  بۆیه‌، ده‌ڵێت:
به‌ڵێ سه‌خته‌، یه‌کجار سه‌خته‌
دوورى له‌ ژن، نا مرادى
به‌ڵام له‌ ژن خۆشه‌ویستتر
له‌ لاى من ئه‌تۆى ئازادى

گه‌وره‌یی و ناسکى شیعره‌کانى مامۆستا هێمن لێره‌دا نووکى خامه‌ى شکاندین زمانى لاڵ کردین، ده‌نا شتانى زۆرمان مابوون بیانخه‌ینه‌ روو!


نوشته شده در تاريخ سه شنبه دهم اردیبهشت 1392 توسط ره سول گولباخی |

سوودەکانی نوێژی جەماعەت و چوونە

مزگەوت

ڕه‌سووڵ گوڵباخی

دینی ئیسلام ، دینی پێکەوە ژیان و ئاشتی و تەبایی و چەساپاندنی عەدالەت و جوان کردنی ئەخلاقیاتی ئینسان و ئەوپەڕی تەوازووع و عبودیەتە بۆ خوای باڵادەست ، هەر لەبەر ئەم مانا گشتگیرەیە کە کاتێک ئینسان ئیسلام ئەکاتە ناسنامەی خۆی و بەوپەڕی توانای خۆیەوە هەوڵ ئەدات بۆ تەتبیق کردنی ئەحکامە شەرعیەکان ، چونکە هەرکەسێک بتوانێت چەمکە جوانەکانی دینی ئیسلام لە خودی خۆیا بەرجەستە بکات ، بێگومان ئەبێتە عەبدێکی حەقیقی ، ئەبێتە مرۆڤێکی نمونەیی لەو پەڕی جوانی کەمالیاتی ئینسانیدا دەر ئەکەوێت ، لەبەر ئەوەی زۆرینەی چەمکەکانی دینی ئیسلام بۆ باش کردن و پتەو کردنی پەیوەندیە کۆمەڵایەتیەکانە ، واتە پەیوەندیەکی دروستی بە تەواوی مانا مرۆڤ لەگەڵ مرۆڤ وە مرۆڤ لەگەڵ سەرجەم زیندەوەرەکانی دیکەی سەر ئەم زەویە ، لە دینی پیرۆزی ئیسلامدا زۆر گرنگی دراوە بە نوێژی جەماعەت ، چونکە نوێژی جەماعەت زۆر کاریگەری هەیە لەسەر بەهێز بوونی ئاستی  ئیمانی ئینسانی مسوڵمان ، بەتایبەتی نوێژ کردنی لە کاتی خۆیدا لە مزگەوت " هەر وەک پێغەمبەر ( درودی خوای لێبێت ) ئەفەرمووێت "هەرکەس هاموو شۆی بەردەوامی مزگەوتی هەبوو شایەتی ئیمانداری بۆ بدەن ، لێرەدا چەند مەبەست و سودێکی نوێژی جەماعەت ئەخەینە ڕوو وەک بیرخستنەوەیەک وە هەم وەک دەرخستینی سودەکانی نوێژ کردن بە جەماعەت ، چونکە زۆر کەس هەیە ئەڵێت بۆ ئەوەنە ئەچیت بۆ مزگەوت بۆ لە ماڵەوە نوێژەکەت ناکەیت ! لێرەدا وەک وەڵامێک ئەڵێین ، جیاوازیەکی زۆر هەیە لە نێوان نوێژی جەماعەت و نوێژی تەنهایی لە ماڵەوە "چونکە   

1- کاتێک مسوڵمانان بە ڕیز ئەوەستن قاچیان بە قاچی یەکەوە و شانیان بە شانی یەکەوە ، ئەوپەڕی یەک ڕیزی مسوڵمانان و عەدالەتی ئەم دینە دەرئەکەوێت کە مسوڵمانان هەموو لە یەک ئاستی ئینسانیدان مەگەر کەسێک تەقوای زیاتر بێت ، بەشێک لە قوڕەیشیەکان لە سەردەمی پێغەمبەردا ( درودی خوای لەسەر بێت ) هەر لەبەر ئەم هۆکارە بوو نەئەبوون بە مسوڵمان ، ئەیان ووت " چۆن ئەبێت ئێمە مسوڵمان بین لای کۆیلە و هەژار و خەڵکی ئاساییەوە شان بە شانی ئەوان نوێژ بکەین ! هەڵبەت ئەمەش غروری ئەوان بوو لە ئاست خەڵکانی خوار خۆیان ، دینی ئیسلام هاتووە ئەم غروورەی ئینسان بشکێنێت و عەدالەتی کۆمەڵایەتی بچەسپێنێت ، چونکە هیچ کەس لە کەسێکی دیکە زیاتر نیە مەگەر کەسێک عیلمی زیاتر بێت و تەقوای زیاتر بێت ، (ان اکرمکم عند اللە اتقاکم.(

2- نوێژی جەماعەت ئەبێتە هۆی گرێدانی سیلەی ڕەحم و یەکتر بینی و هەواڵ پرسینی نوێژ خوێنان لە کاتی ئامادەبوون بۆ نوێژ ، ئەمەش ئەجر و پاداشتێکی زۆری هەیە لەگەڵ یەکتر تەوقە  کردن  و بە زەردەخەنەوە قسە لەگەڵ یەکتر کردن ، ڕەنگە دۆستی وات هەبێت چەندین هەفتەبێت نەتبینیبێت ، بەڵام لە مزگەوت چاوتان بە یەک ئەکەوێت و لە نزیکەوە ئەحواڵی یەکتر بپرسن و ئەکرێت لە کێشە و موعاناتی یەکتر ئاگادار بن و بە هەموو لا لە هەوڵی چارەسەرکردنیدا بن .

3- پاداشتی بەرزی خوایی لە کاتی ئامادەبوون بۆ نوێژی جەماعەت ، هەر وەک لە حەدیث دا هاتوە هەر نوێژێک بە جەماعەت پاداشتی ٢٧ نوێژی هەیە ڕەنگە زیاتریش ، هەڵبەت تەنها خوای گەورە خۆی ئەزانێت پاداشتی مرۆڤەکان مقابیل بە کارەکانیان چەندە ، ئەمەش ئەکەوێتە سەر تاکی نوێژ خوێن کە ئایا چەنێک بە ئیخلاسەوە نوێژ ئەکات .

4- کاتێک مسوڵمان بەرەو مزگەوت ئەڕوات ، هەموو ئەو هەنگاوانەی بە خێر و سەدەقە بۆ ئەنوسرێت کە بەرەو مزگەوت ئەینێت ، هەر ناڕەحەتی و گەرما و سەرمایەکی توش بێت لە ڕێگەدا ، هیچی لای خوا ون نابێت .

5- نوێژی جەماعەت جیاواز لە نوێژی تەنهایی ،  ئاسودەیی و دڵنیاییەکی تەواوت پێ ئەبەخشێت ، بە ڕێک و پێکی نوێژەکە ئەنجام ئەدرێت و حەقی تەواو ئەدرێت بە نوێژەکە ، ئەمە وا ئەکات دەمارەکانی ئینسان خاو ببنەوە و مرۆڤ سترێسی و شڵەژاوی نەمێنێت و زۆر زیاتر هەست بە دڵنیایی بکات و دڵ خۆش بێت بەو عیبادەتە کە لەگەڵ براکانیا ئەنجامی داوە کە بریتیە لە نوێژ .

6- لە دوای نوێژی جەماعەت لە مزگەوت ، تاکی نوێژ خوێن حەز و خولیایی زیاتری بۆ دروست ئەبێت کە زیکرەکان بخوێنێت و ئەمەش پاداشتی زیاتری لەسەرە ، ڕەنگە لە ماڵدا خولیا و تاقەت کەمتر بێت .

7- لەبەر ئەوەی ئێستا دوونیا دوونیایی جەنجاڵی و سورعەت و تەکنەلۆژیایە ، ئەمانە وای کردووە مسوڵمان زۆر مەشخوڵ بێت ، بە دەنگی اللە اکبری مزگەوت نەبێت نوێژی بیر نەکەوێتەوە ، لە کاتێکدا ڕەنگە زۆر بە ئاسانی  هەموو ئەو شتانەی کە سترێس و مەشخوڵیان کردووە ئەەتوانرێت بخرێتە دوای نوێژ ، بەتایبەت تۆڕی ئەنتەرنێت و ویب سایتەکان ، کە ئەگەر مرۆڤ ووشیار نەبێت کاتێکی زۆری ئەبات و عیبادەتەکانی سارد ئەکاتەوە یان نای هێڵێت ، لەبەر ئەوە چوون بۆ مزگەوت لە کاتی خۆیدا ، بەربەستێک بۆ ئەو هێزە خۆسەپێنە دائەنێت ، مرۆڤەکە ئەبێتە خاوەنی ئیرادە و بڕیار .

8- لە بەردەوامیت لە کاتی نوێژەکاندا بۆ مزگەوت ئەبێتە هۆی ناسینی خەڵکێکی زیاتر و ئەو مسوڵمانانەی تازە هاتوونەتە ئەو مەنتیقەیەی کە تۆی لێ ئەژیت ، یان لەگەڵ ئەو کەسانەی کە تازە مسوڵمان بوون ئەبیتە دۆست و ئاشنا ، ڕەنگە پێویستیان بە چەند کەلیمە قسەیەکی بە سودی تۆ هەبێت  ( الکلمت طیبة الصدقة ) ، یان ڕەنگە سود لە قسە و باسیان وەر بگریت ، بۆیە چونەکەت بۆ نوێژی جەماعەت خێرێکی دیکەی بە دوای خۆیدا هێنا (خیر علی خیر ) .

9- زیندوو کردنەوەی چەند نوێژێکی دیکە جگە لە پێنج فەرزەکە ، ڕەنگە مردوویەک هێنرابێتە مزگەوت بۆ ئەوەی نوێژی جەنازەی لەسەر بکرێت ، تۆش بە هەمان شێوە لەگەڵ مسوڵمانانی مزگەوتەکە ئەوەستیت  نوێژ ئەکەیت ، بێگومان لەم نوێژەدا دەرسێکی باش فێر ئەبیت ، تێ ئەگەیت لەوەی کە ئەمڕۆ نوێژت لەسەر مردویەک کرد ، سبەینێ خۆت لە شوێنی مردوەکەیت و خەڵک نوێژت لەسەر ئەکەن ! یان نوێژی جەژنەکان ، یان نوێژی هەینی ..

10- یەک ڕیزی و جوان وەستانی مسوڵمانان و جۆش و خرۆشی نوێژ خوێنان و دەنگی ئوسرەی قورئان خوێنان و باس و ڕاڤە و لێکدانەوەی مامۆستای مزگەوت بۆ چەند مسوڵمانێک و تەوقە و ڕووخۆشی نوێژ خوێنان بە ڕووی یەکدیدا ، هەموو ئەمانە ئەبنە هۆی بەرز بوونەوەی شەحنی ایمانت و بێگومان کاتێک لە مزگەوت دێیتە دەرەوە دڵخۆش تر و دەروون ئاسودە تریت وەک لەوکاتەی پێش ئەوەی بێیتە مزگەوت . 

             

 

نوشته شده در تاريخ سه شنبه دهم اردیبهشت 1392 توسط ره سول گولباخی |

فرووغی فه­ ڕروخزاد...

 


ڕه‌سووڵ گوڵباخی

شیعری فارسی نوێ له‌ ده‌وروه­ی یه­ که ­می خۆی­ ­دا ده‌رکه‌وتنی ژماره‌یه‌کی که‌می له‌و ژنه‌ شاعیرانه‌ به‌ خۆوه‌ بینیوه‌ که‌ له‌ ڕێی دیوانه‌ شیعرییه‌کانیانه‌وه‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌یان دابێ گوتارێکی ژنانه‌ له‌ ئه‌ده‌بی هاوچه‌رخی ئێراندا دروست بکه‌ن و ئاماده‌ی بکه‌ن و ئاماده‌ بوونێکی کاریگه‌ریان هه‌بیت.

ژنه‌ شاعیر(فرووغی فه­رروخزاد)ئاماده‌ بوونێکی شیعری کارای هه‌بوو له‌ گوتاره‌ ژنانه‌که‌دا.هه‌روه‌ک چۆن ده‌نگی ئه‌م ژنه‌ شاعیره‌ یاخی بووه‌ به‌ سه‌ر واقیعه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌که‌یدا ده­نگێکی وای هه‌بوو که‌ ئێستاش له‌ گوێی خوێنه‌رانی شیعری فارسی دا ده‌زرینگێته‌وه‌.

فرووغ ‌ ساڵی (1313 کوچی) له‌ تاران  دایک بووه‌و له‌ ساڵی (1345کوچی) به‌ هۆی ڕووداوێکی ئۆتۆمبیله‌وه‌ کۆچی دوایی کردووه‌.

که‌شی ژینگه‌ی خێزانه‌که‌ی ڕۆڵێکی به‌رچاوی هه‌بوو بۆ خێرا ده‌رکه‌وتنی به‌هره‌ی شیعری و پێکهێنانی که‌سایه‌تی ڕۆشنبیری تایبه‌ت به‌ خۆی.فرووغ  ساڵی 1330 یه‌که‌مین دیوانه‌ شیعری خۆی به‌ ناوی یه­خسیر(ئه‌سیر) بڵاو کردۆته‌وه‌ له‌ کاتێکدا ته‌مه‌نی ته‌نها 17 ساڵ بوو.

له‌ دیوانی یه‌که‌می دا کاریگه‌رییه‌کی ڕوونی نیما یوشیج پێوه‌ دیاربوو ، نیما که‌ به‌ پێشڕه‌وی نوێگه‌ری شیعری ئێرانی داده‌نره. ئه‌م کاریگه‌ریه‌ش ڕۆڵی خۆی هه‌بوو له‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی پێوه‌ندی هاوسه‌ری فرووغ که‌ له‌ ته‌مه‌نی شانزده‌ ساڵی دا پێکهاتبوو.له‌ دوای ئه‌م ئه‌زموونه‌ سۆزدارییه‌، ڕوانینی‌ بۆ هه‌ندێک لایه‌نی واقعی کۆمه‌ڵگای ئێرانی پاش جه‌نگی جیهانی دووه‌م گۆریوه‌و ئه‌م کاررگه‌یه‌ش له‌ دیوانه‌ شیعری دووه‌میدا که‌ به‌ ناوی(دیوار)ه‌  وه‌بوو له‌ ساڵی 1330 دا بڵاو کرایه‌وه‌، ڕه‌نگی دایه‌وه‌.

فرو‌غ له‌ ساڵی 1332 سێهه‌مین دیوانی خۆی بڵاو ده‌کاته‌وه‌ به‌مه‌ش ده‌بێته‌ یه‌کێک له‌ به‌ناوبانگترین شاعیره‌ یاخیبووه‌کانی شیعرو ئه‌ده‌بی فارسی هاوچه‌رخ.له‌ ساڵی 1342 دیوانی چواره‌می به‌ ناوی(له‌ دایک بونه‌وه‌یه‌کی تر)بڵاو کرده‌وه‌. له پاش ئه‌مه‌ش دووایین دیوانی به ناوی (ژنێک له سه­ره‌تای وه‌رزی سارددا) بڵاو کرده‌وه‌.

 به‌م جۆره‌ش ئه‌نگیزه‌یه‌کی بوونگه‌رایی به‌دی ده‌که‌ین له‌ ناونیشانی پێنج دیوانه‌ شیعریه‌که‌ی دا که‌ گوزارشت بووله‌ بێ بایه‌خ بوونی ژیان و ڕووانگه‌ شیعرییه‌ تایبه‌تیه‌که‌ی بۆ ماهییه‌تی بوونخوازی له‌ کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی رۆژهه‌ڵاتی داخراودا.

ئه‌م شاعیره‌ که‌ زمانی ئینگلیزی و که‌مێک له‌ زمانی فه‌ڕه‌نسی ده‌زانی و فێر بوونی هه‌ردوو زمانی ئه‌ڵمانی و ئیتالی وای کرد که‌ جگه‌ له‌ شیعر له‌ بوواره‌کانی تریش دا جێده‌ستی خۆی ده‌ر بخات و له‌ دوای خۆی رۆمانێکی ته‌واو نه‌کراوی به‌جێهێشت و له‌ ته‌مه‌نی(23) ساڵیش دا چووه‌ نێو جیهانی سینه‌ماو چه‌ندین فیلمی دیکۆمێنتاری له‌ باره‌ی واقیعی ژیانی ئیرانه‌وه‌ به‌رهه‌م هیناوه‌. هه‌روه‌ک چۆن سیناریۆی فیلمێکی سینه‌مایی نووسیوه‌ له‌ بواری هونه‌ری شێوه‌کاریش­ ­دا خاوه‌ن چه‌ندین تابلۆو سکێج و دیمه‌نی شیوه‌کاریانه‌یه‌.فروغ له‌ ڕیی به‌رهه‌مه‌ شیعره‌کانیه‌وه‌ له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دابوو ڕوانینی ڕه‌خنه‌ گرانه‌ی بۆ واقیعی کۆمه‌ڵگای ئیران وبه‌ تایبه‌ت مه‌سه‌له‌ی ژنانی ئێران بخاته‌ڕوو و ئه‌م پرسه‌ بوروژێنێت و تیشک بخاته‌ سه‌ر واقعی ڕاسته‌قینه‌ی ئه‌م کێشه‌یه، تا وه‌کوو که‌سێتی ژن یه‌کسان بوون به‌ ده‌ست بهێنێت له‌ ڕووی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ له‌گه‌ڵ که‌سێتی پیاو.

نوشته شده در تاريخ سه شنبه دهم اردیبهشت 1392 توسط ره سول گولباخی |

حسین شیربیگی(داستان نویس کرد)

در گفتگو با صدای آشنا

انسانی متحیر از آدمی و ملول از دیو و دد

اگر از شما پرسیده شود: (حسین شیربیگی در یک پاراگراف!)؟

انسانی متحیر که نمی داند این اوست که به دور جهان میگردد یا این جهان است که به دور او می چرخد!! به خصوص متحیر از آدمی و ملول از دیو و دد. واله و شیدای انسان و ادبیات، یک مروج و مبلغ کتاب و کتابخانه و دنیای داستان و رمان و هنر و مطالعه و دیالوگ ...

چرا در میان مقوله های گوناگون ادبیات، اهتمام شما بیشتر حول محور داستان نویسی(اعم از رمان و نوول و داستان کوتاه و مینی مال) و نقد وتئوری داستان نویسی بوده است؟

اگر قبول داشته باشیم که هر چیزی ماده ی ناب و دست اولش مرغوبتر و پسندیده تر است، به باور من در عکس و فیلم و نوشته و تجربه خالص و ناب؛ زندگی را نه در سینما و تئاتر و موسیقی و نقاشی و شعر و ... بلکه باید در دنیای داستان نویسی اعم از رمان و داستان و قصه جستجو کرد. اصولاً چه چیزی زیباتر و گرامی تر از خون گرم زندگی در آن همه دل تپیدنها و فعال تر شدن ذهن و رنگ به رنگ شدن چهره و بالا و پائین رفتن ضربان قلب و نبض و سرد و گرم شدن جسم و جان و مغز و آن همه امیدوار بودن و مأیوس شدن و افتادن و برخاستن و باز امیدوارانه به تلاش و مبارزه پرداختن؟ آیا بهترین صحنه و میدان دیدن و فهمیدن و حس کردن این نبض زندگی بهتر و بالاتر و نزدیکتر و صمیمی تر، جز صفحات رمان و داستان و یکی شدن با این محبوب و معبود و دلآرام دل انگیز و دلنواز جائی و مکانی دیگر دارد؟ فیلسوفان میگویند نه، شاعران میگویند با من موافقند. سینما گران فیلم و هنرمندان تئاتر و موسیقیدانان و عکاسان و نقاشان هم از داستان نویس، رمان و داستان و تم و موضوع و ایده می گیرند و قلندران عارف و عارفان قلندر نیز هرکجا به من رسیده اند جز این نگفته اند!!! شاید چون داستاننویسی یعنی ثبت و ضبط چهره ی زندگی بر پولاد و آهن و طلا و ... برای همیشه و جاودانگی!

قهرمان داستان های شما بیشتر چه کاراکتر( شخصیت ) هایی هستند؟

من زاده و بزرگ شده شهرم، شهر بوکان، شهری که از آغاز تولد و تأسیس و موجودیت اش برای شهر و به نام شهر به وجود آمده. با یک بافت شهری و در یک میدان مخصوص شهر و شهرنشینی. اصولاً بوکان حتی زمانی که یک واحد اجتماعی ده- دوازده خانواری بود، باز هم شهر بود، شهری بر سر یک شاهراه در وسط و نقطه ی پیوند دهنده ی تبریز و سنندج و ارومیه و مهاباد و کرمانشاه و دیگر شهرهای بزرگ و کوچک منطقه به هم و محل التقای فرهنگ شهری شهرهای گوناگون. لذا بافت مغز و ذهن من یک بافت پیچیده و خاکستری انسان شهرنشین است و در این شبکه ی هزار توی، هزارلا بیرنت پر ابر ومه جز انسان شهری، انسانی گرفتار، گرفتار، گرفتار، گرفتار نشو و نما، رفت و آمد زندگی ندارد. این مهم نیست که انسان داستان من پیر است یا جوان، کودک و یا زن ویا مرد و یا دختر است یا پسر، باسواد است یا امی!! مهم اینست که انسان دنیای من یک انسان شهری گرفتار درد و آزار و گرفتاریهای جامعه شهری امروز است! حتی گاه برای عدم درک کردن روستا و روستایی تأسف می خورم، چرا که جمعی ار عزیزترین دوستان و عزیزانم ریشه ی روستایی دارند، صفایشان را کسی ندارد، ناب و بی نظیر. اما چه کار می شود کرد، با ریشه ای که در شهر پخش و پلا شده و گرفتار شده. لذا آدم های داستان من انسان شهری گرفتار بوروکراسی و ماشینیزم و این اتمسفر ابری و خاکستری و سرد و پر زجر و رنج و پر از کمبود و عقده و گرفتاری و ...است.

زبان داستان نویسی شما؟

انسان شهری گرفتار ماشینیزم، اسیر بوروکراسی و قلم و قرطاس بازی؛ بیکار و بی عار و پر از تشویش و اضطراب وخشم و افسردگی و ناهنجاری، دارای زبانی رسا و شیوا و بلیغ و روان نیست، این زبان لکنت دارد، گاهی به تته پته می افتد، بسا اوقات به خوبی القای موضوع یا مفهوم نمی کند. این زبان یک مقدار جدید است، من درآوردی است. زبان آدم شهری اسیر این همه فاجعه و گرفتاری پر از چند نقطه و ویرگول و علامات سجاوندی (! ، ؛ ؟ ... ) و غیره و ذالک میباشد. گاه مورس میزند، گاه سمبول میسازد، گاه کنایه و نیش و اغلب مجاز و استعاره و آیرونی های صنعتی و فنی، به دلیل هم نشینی با نزدیکان روستایی و فرهنگ کشاورزی و دامداری دل هم دارد و دل دلی هم می کند و از نوستالوژی و غم غربت و بیگانگی و تنهایی هم دم می زند. با این همه احوالات رنگ و وارنگ و از همه رنگ، زبان داستان نویسی من زبان قهرمانان و شخصیت های داستانهای من است. یک زبان شهری روشنفکری، تحلیلی، گاه رمانتیک و عاصی و گاه غمگین و افسرده. ته رنگی از لهجه موکریانی و شباهاتی از لهجه های مهاباد، سلیمانیه، بانه، موکریان و پشده روبابان!!! شلم شوربای عجیبی شده، نه؟ ولی باور کنید زبان داستان باید این باشد، زبان شخصیت های داستانی، زبان روایتگر و راوی حکایت و قصه، زبان زبانحال تم و درونمایه و فضای داستانی که قهرمان قصه ی من نقل می کند، داستان و داستان نویس ناچارند؛ به اینگونه است، آری!

پس مخاطبین شما؟ کدام قشرهای جامعه...

لطفاً نگویید مخاطبین، این می شود خیلی خیلی خیلی، در حدود دویست نفر یا 203 نفر یا 209 نفر و شاید بیشتر. من در کردستان و به زبان کردی می نویسم. در کردستان ایران و موکریان داستان می نویسم و پخش می کنم. مخاطب هم بحمدالله دارم، در حدود پانزده بیست نویسنده دوست و آشنا و شاید چهل پنجاه نفر هم داستان خوان دیگر... بحران عجیبی است برادر، یک بحران زشت و دلتنگ کننده و قابل تأسف. وامصیبتا... زبانی که سه هزار سال ممنوع و قاچاق بوده و حق نوشتن و خواندن و خوانده شدن نداشته، اکنون که آزاد شده تا بنویسد، بعضی چیزها، بگوید کمی چیزها، بخواند شعری و قصه ای و الخ...وامصیبتا از این مردم که چه عشق و ولعی برای خواندن و مطالعه به زبان مادری دارند!!! یکی از شعرای معروف کرد که به جرأت میگویم از بزرگترین و بهترین شاعران زنده ی جهان است روزی برایم درد دل  میکرد که آخرین مجموعه شعرش را در 400-500 جلد چاپ و پخش کرده، دویست جلد آن را هدیه و کادو به دوست و آشنا کرده و باقی روی دستش مانده، حالا تو خود قیاس کن که اگر این حال و روز شاعر مشهور بزرگ و محبوب ما باشد، حال و روز کسی که شعر نه، داستان یا تحقیق و پژوهش و تئوری و نقد ومطالعه در زمینه های گوناگون کرده و کار میکند باید چگونه باشد؟! متأسفم... شاید... بگذریم... آری برادر بگذریم ازین سؤال، مبادا سکته ی مغزی و ایست قلبی بیدار شوند.

راوی چه جایگاهی و نقشی در داستانهایتان دارد؟ زبان دیالوگ، مونولوگ، اول شخصی- دانای کل ...؟

روایت، روایت داستانی، راوی قصه و داستان جایگاهی بسیار درخور و چشمگیر دارد... بدون راوی و روایت ناب چگونه می شود دم از داستان نویسی زد؟ حالا داستان چه چیزی را طلب می کند؟ بازگویی واقعه به صورت تحلیلی یا پژوهشی از طرف دانای کل بدون محدودیت؟ روایت راویِ نه کاملاً آزاد، روایت خطابی یا دوم شخص؟ دیالوگهایی که بین دو یا چند نفر ردوبدل شده و قصه را پیش می برند؟ قصه چه روایتی طلب می کند؟آدم خاکستری پیچیده ای که به خود می پیچد و استفراغ می کند و بازگو می کند و نمی کند؟ تحلیلی و تفسیری؟ روایتگر خسته ی به هن هن افتاده ای که مورسی (مورس وار) یا بگوییم بریده بریده خبر از هول و ولایی میدهد و بازگوی رویداد تلخی از پیشامدی نکبتی یا مسخره است. شاید هم روایت آدم متحیر افسون شده ای که در چنبره ی هزار سؤال جهان جدید و غریبه و بیگانه گرفتار آمده و به تعجب افتاده و هی حیران است و ابراز شگفتی می کند. نمی دانم چگونه حکایت کنم درد دل و غم غربت این عصر پریشان دلمرده را. شاید مونولوگ بسیاری اوقات پاسخگو باشد. اما کدام صورت مونولوگ تک گفتار درونی، یا بیرونی؟ آگاهانه یا ناخودآگاه و بی خبری و درون ناهوشیاری؟...! شاید دیالوگ... استاد این کار زنده یاد احمد محمود بود که قدر ندیده به اندازه ی شایستگی خود غزل خداحافظی را خواند. گاهی هم برای نقل پاره ای حرف و حدیث های یک داستان از چند زاویه دید، از زبان چند شخصیت متفاوت و یا چند دیالکت گوناگون یا داستانهای چند صدایی. نمی دانم احتیاج و نیاز و لزوم هر داستان و جوی که آفریده می شود و قول و قرار و پیام و پیمان نانوشته و ناگفته ای که بین نویسنده و متن، یا نویسنده و خواننده، یا بین متن و خواننده به وجود می آید، تعیین می کند. گاهی روایت موافق متن و خواننده است و گاه نه، راوی و روایت و قصه دست به دست هم میدهند و راهی ترکستان و هندوستان یا ولایت هم مرز می شوند و گاهی هم روایت و راوی درست به خال قرمز؛ به هدف می زنند!!

نقش و ارزش و جایگاه خیال... فانتزی؟

اصولاً آفرینش خلاق در شعر و داستان( رمان و نوول و مینی مال و ...) بر پایه خیال یا فانتزیا است. رئال کامل که نقاشی نمی شود، هنر نمی شود، می شود عکاسی، آن هم عکاسی قدیمی و سنتی و الی عکاسی نوین هم از واقعیت قشنگ و رئال خالص برگذشته و زاویه دید عکاسی و کادر انتخابی و رنگ و روتوش واگراندیسمان عکاسی را هم از واقع نگاری عبور داده و آمیخته ی خیال و فانتزیا و هنر یا نوعی نقاشی کرده. مرا باور چنین است که در بیان و روایت خشکترین واقعیت های رئال در رئال هم باید موضوع و قصه و داستان درونی شده باشند، ذهنی و درک و هضم و فهم شده باشند، از چیزی به چیزی و از این چیز به آن چیز دگرگون گشته باشندو... اصولاً بدون خیال و فانتزیا، واقعیت حرف ممنوع و مسخره و... است. نویسندگی، شاعری،هنر در مقوله ای یعنی آفرینش بر مبنای خیال و ذهنیت و درونی و بازتاب واقعیت در ذهن و خیال و رویا و کابوس و طبق دلخواه تفسیری و تحلیلی و تلفیقی و ...برداشت من!!! آری چنین است برادر!

اگر روزی انتخاب نویسنده ای را برای نوبل ادبی به شما واگذار کنند، این جایزه را به چه کسی می دهید؟

چند سال پیش از طرف یکی از دوستان اروپا نشین که همکاریهایی با انجمن قلم (پن) دارد همچین اظهارنظری از من خواسته بودند، در آن موقع من شیرکو بی کس، شاملو، لطیف هملت، رضا براهنی، هوشنگ گلشیری و ابراهیم یونسی را پیشنهاد کرده بودم. هنوز هم بر سر این رأی خود هستم. چون هر کدام از این سروران در هر زمینه و(نوع ادبی) که کار می کنند، کارهای شایسته ای به انجام رسانده اند. مثلاً شاملو هم شاعر بود وهم داستان نویس، هم مترجم شعر و داستان و هم صاحب نظر در علوم اجتماعی و انسانی و انواع هنر بودند یا مرحوم گلشیری در نوشتن داستان و نقد داستان و نقد و تئوری داستان و شعر و هنر به راستی بی بدیل و سرآمد بودند و هم چنین است شعر لطیف هلمت و شیرکو بی کس و فعالیت های چندگانه استاد ابراهیم یونسی در رمان نویسی، ترجمه رمان، ترجمه تئوری های ادبی و نقد و پژوهش ادبی و تاریخ و جامعه شناسی کرد و کردستان.

جدای از داستان نویسی، حوزه ی کار شما به ترجمه هم کشیده شد، بر چه مبنایی و چه کارها و موضوعاتی را ترجمه کرده اید؟

آن چه من می نویسم و آن چه ترجمه می کنم چه در حوزه ی داستان و چه در حوزه ترجمه تئوری و پژوهش و نقد ادب کلاً به دو مورد مهم بر میگردد:

الف: زیبایی شناسی آفرینش ادبی و قدرت زبانی و کلامی ادب.

ب:نیاز جامعه من و مردم من به برخی خلاقیت های این حوزه های ادبی. در حوزه ی نوشتن که معلوم است چه نوشته ام و چه کار کرده ام، اما در حوزه ترجمه که سؤال شما هم مربوط به آنست، مسائلی که به برآورد و درک من مورد لزوم بودند، یکی کار برای کودکان و نوجوانان بود و تهیه خوراک مطالعاتی این رده ی سنی، دوم تئوریهای ادب و نقد و پژوهش مسائل ادب. توضیحاً حدود 15 سال پیش یعنی حدود سالهای 1375 تا 1380 یکدفعه اکثر دوستانی که کارهایی برای کودکان کرده بودند بطور ناگهانی به این میدان پشت کردند و تولید کار ادبی از داستان و شعر و نوشته ای برای کودکان و نوجوانان به راستی بدون نویسنده و شاعر و فعال ادبی باقی ماند. در آن سالها به راستی نگرانی عمیقی مرا فرا گرفت که چرا باید کودکان ما از مطالعه و خواندن و نوشتن به زبان مادری محروم و بدون منبع مطالعاتی شوند. در گفتگوهایی که با بعض دوستان اهل قلم آن سالها داشتم و در سخنرانی هایی در کنگره ها و سمینارها و نشستنها و گرد همایی های ادبی به کرات این مسئله را پیش کشیدم و چاره جویی کردم. تا این که خود سرانجام آستین ها را بالا زده و دست به کار چاپ و نشر داستانهایی برای کودکان و جوانان شدم. اما از آنجا که کار را بسیار خطیر و مهم میدیدم از نوشتن دوری کرده و به ترجمه آثار متخصصان فن پرداختم. خوشبختانه هفته نامه سیروان ابتدا آقای رضا علی پور بود و بعدها آقای ناصر حسنی و در مجله ماهانه سروه آقایان احمد قاضی و سواره فتوحی و رسول ویسی عنایت کردند و با چاپ متوالی ترجمه افسانه ها و قصه های مخصوص کودکان به چاپ ترجمه های این جانب همت گماشتند و همچنین چاپ و پخش آراس کتاب ( آينه جادو)، و با سرمایه خودم( برایم قصه بخوانید) را بصورت کتاب منتشر کردیم و اکنون در صدد چاپ کتاب سوم (داستانهای تلفنی) که قبلاً به طور سریالی در سیروان چاپ شده میباشم.

هم چنین تئوری و نقد و پژوهش ادب داستانی که چون چراغ روشنایی بخش حوزۀ ادب بوده و علم و آگاهی مورد نیاز را به نویسنده میدهد، در میان مجلات و کتابهای کردی بسیار تولید اندکی داشت. در حالی که فوق العاده مورد نیاز و ضروری بود. در این حوزه هم کتابهای مرجع تئوری نویسان و عالمان فن را پیدا نموده، ترجمه کردم و در نشریات کردی به صورت سلسله مقالات و کم کم به صورت کتاب نیز منتشر کردم. مثل (چریکه ی چیروکی فارسی)، ( چیروکی نوی، مروفی ریبازی نوی) و کتاب تئوری رمان.

البته مجموعۀ داستانهای زنده یاد احمد شاملو را نیز ترجمه کرده و به صورت داستانهای پراکنده در مجلات و به صورت کتاب به نام (ساعت 3 و 22 دقیقه بامداد) چاپ و پخش کرده ام. حدود پانزده، بیست شعر ایشان را نیز ترجمه کرده و فقط در نشریات چاپ کرده ام.

مقداری اشعار لطیف هلمت، دلشاد عبدالله، فریدون سامان، عبدالمطلب عبدالله و چند داستان آزاد برزنجی را نیز از کردی به فارسی ترجمه کرده و در مطبوعات چاپ شده اند. این را نیز مهم می دانم و بسیار ضروری و لازم است، همچنانکه شاهکارهای خوب ادبی جهانی را به کردی ترجمه می کنیم، آثار خوب کردی را نیز به دیگر زبانها ترجمه و چاپ و پخش کنیم تا ادب و هنر کرد را نیز به ملیتهای دیگر شناسانده باشیم.

ترجمۀ آثار خارجی چه تأثیری بر ادبیات مقصد (ادبیات ما) دارد؟

میدانید اصولاً زندگی یعنی بازرگانی، داد و ستد، اما در حوزۀ ادب این بازرگانی نه به قصد استثمار و غارت، بلکه با نیت خدمت رسانی متقابل و داد و ستد علم و فرهنگ و معرفت و خدمات رسانی فرهنگی جهت تبادل تجربیات انجام می گیرد. ادب کردی و خصوصاً فرهنگ شفاهی و فولکلور و آثار ادب کلاسیک کردی از صدها سال پیش از طرف غربیها به زبان آنان ترجمه و نشر شده، مثل بیت ها و اشعار شاعران کلاسیک و "مه م  و زین خانی" و آثار ملا محمود بایزیدی و ...

حالا هم چند سالی است به ترجمۀ آثار مکتوب خارجی دست زده ایم. باید بسیار آگاه و مواظب باشیم که در این روزگار انفجار ارتباطات فقط شاهکارها را ترجمه کنیم و در میان شاهکارهای آثار فرهنگی ادبی هنری نیز گزینۀ (نیاز ضرورت) جامعه و هنر و مردم ما را در این مقطع و برهه به یاد داشته باشیم.

ناگفته پیدا است بسیار به جا خواهد بود همچنانکه آثار دیگران را به زبان کردی ترجمه و چاپ و پخش می کنیم، آثار خوب کردی را نیز خودمان به زبانهای دیگر ترجمه نموده و چاپ و پخش کرده و به دست آنها (دیگران) برسانیم، تا همچنانکه دیگران را به ملت خود معرفی کرده ایم؛ خود و ادب خود را نیر به سایر ملتها شناسانده باشیم. اما سؤال شما، چه تأثیراتی؟ مسلماً تمام داد و ستدها و مراودات در همۀ حوزه ها تأثیرات متقابل دارند و برندۀ این داد و ستد طرفی است که آگاهانه تر و مسئولانه تر و دلسوزانه تر و فعال تر کار کند. مسلماً از این مراوده تبادل تجربه و آشنایی و همکاری به وجود می آیند و افقهای باز و گسترده و زیبا و نوینی پیش روی ما و ادب ما گشوده خواهد شد. اصولاً بدون این بازرگانی با دیگران از قافلۀ تمدن عقب خواهیم ماند! آیا از مولده های برق و یخچال و تلویزیون و میکانیک هواپیما و اتوموبیل و ... بی نیازیم؟ پس مسلماً از آشنایی و علم و آگاهی بر فراورده ها و تولیدات فرهنگی و ادبی نیز بی نیاز نیستیم.

کارهای نکرده ای که فرصت انجام آن فراهم نشده...؟

من معلم بازنشسته و بیکارم. یعنی به هیچ کار و کسب و پیشه ای غیر از مطالعه و خواندن و نوشتن و کتابداری کتابخانۀ امانی کانون معلمان بازنشسته اشتغال ندارم. لذا برای نوشتن وقت دارم، اما... شرایط روحی لازمی که برای کار فعال باید باشد، وجود ندارد. وقتی نوشته های ما مجله ای برای چاپ ندارد تا به دست خواننده برسد، وقتی برنامه ای رادیویی یا تلویزیونی نداریم، وقتی امکانات چاپ کتاب و رساندن به دست خواننده فراهم نیست، عملاً یعنی در تاریکی و تنهایی دور باطل زدن و مشت در خلاء پرتاب کردن! به راستی تقصیر کیست؟ چرا...؟

وقتی نویسنده امکان چاپ و پخش ندارد و خواننده ای را  دور و بر خود احساس نمی کند و صدای تشویق و تنبیهی (نقدی) نمی شنود، چه می داند چه کرده و چه باید بکند؟ چه میداند در این نوشتارهای منتشر شده و نشده اش نقطه قوت و نقطه حسن کجاست و نقطه ضعف اش در کجاست و کدام است؟

و با این حساب چگونه به تقویت نقطه حسن ها و رفع و رجوع نقطه ضعفهایش بپردازد؟ و با کدام امید و آرزو و روحیه نوشتن را سرخوش و سرمست و امیدوار ادامه دهد. اما با تمام این تفاضیل ما نویسندگان کرد قوت قلب عقاب و خیره سری خیامی و امید ناب جانانه ای داریم و ادامه می دهیم... هستیم. کارهای ناکردۀ ما، یا کارهای نکردۀ من زیاد است از جمله چاپ چند کتاب که روی دستم مانده اند، از تئوری و مقاله و داستان و حدیث نفس و ... حتی رمانی که سالهاست رویش کار میکنم و کار میکنم و کار ... بگذریم!! باید بیشتر کار می کردیم، با همت و پشتیبانی مردم مان، که نشد. و این حدیثی طولانی و پایان ناپذیر است بین ما و مردم ما!! بماند، اینطور نمی ماند!

جایگاه حسین شیربیگی در ادبیات کردی؟

اگر ادبیات کردی را خود جایگاهی باشد در ادب جهانی و این ادب کردی عددی باشد در اعداد چشمگیر، آیندگان تعیین خواهند کرد جایگاه من و امثال مرا. اما امروزه و در این اتمسفر و حال و هوای ادبی... ما و جایگاه؟... دوست عزیر مثل اینکه خیلی ما را دوست داری و خوب می نوازی! از خیر جایگاه گذشتیم، ما را پایگاهی لازمست که نوشته یمان از زیر زمین به درآیند...

در مورد این شخصیت ها چه می گویید؟

حسن قزلجی، صادق هدایت، گابرییل گارسیا مارکز، نجیب محفوظ

حسن قزلجی؛ استاد و پایه گذار داستان نویسی کردستان ایران و قلۀ درخشان رئالیسم انتقادی

صادق هدایت؛ هنوز حسرت دید فلسفی و ذهن پر از ابداع فانتزیایی او را در بوف کور و سه قطره خون و زنده به گور دارم و هنوز به انسان دوستی او در سگ ولگرد غبطه می خورم.

گابرییل گارسیا مارکز؛ مارکز غرور جریحه دار شدۀ نویسندۀ جنوبی و شرقی و ولایات اقلیمی را مرهم زد و ترمیم کرد. بازگشت به سنت قصه نویسی و قصه گویی ممالک اقلیمی و حاشیه ای با آن قدرت عظیم و تخیل ناب اوج هنری است که حالا حالاها کار دارد تا دیگران حسرتش را بخورند.

نجیب محفوظ؛ نویسنده ای آزاده و رها که بی توجه به زمین و زمان داستانش را نوشت و حرفهایش را زد و چه آراسته و فخیم و شرقی و اسلامی و انسانی. من شبهای هزار و یکشب و روز قتل آقای رئیس جمهورش را به تکرار می ستایم. یاد و گرامی داشت نویسندگان کُرد، شیرزاد حسن، بختیار علی، حسین عارف، عبدالله سراج، جبار جمال غریب و همه ی داستان نویسان خوب کردستان ایران بماند. موفق و مؤید و دوستدار داستان نویسی کردی باشید؛ خداوند جمیع ما را هدایات کناد و تبرکات دهاد... آمین یا رب العالمین!!!

 

نوشته شده در تاريخ سه شنبه دهم اردیبهشت 1392 توسط ره سول گولباخی |

ئاسو :

(من به غزل کردی بها داده ام)

 

دنیای شعری سعید نجاری چگونه است؟

دنیای شعر من جهانی جداگانه تر از دیگر شاعران کرد نیست هرچند من ادعا دارم که در شعر کردی دخل و تصرف هایی کرده ام که دنباله ی همان تحولاتی است که قبل از من توسط استاد هیمن و نوری و هژار و هیدی شروع شده بود؛ اما من شرایط سنی و اوضاع سیاسی جهان و تغییرات سریع بشری در عصر اینترنت وگلوبالیزیشن شاید باعث شده باشد اندکی موضوعات غزلیاتم تازه تر باشد. دنیای شعر من جهانی است دور از کینه، جنگ، دشمنی مملو از عشق و دوست داشتن و دیدن و گفتن، ولو بعضی را خوش نیاید عشقی برخاسته از خاک و میهن و انسانهای آنجا و سپس جهان.

در مورد غزل مدرن نظری دارید؟

هرچند بسیاری از مدرن ها معتقدند شعر مدرن و نو قالب مدرن و نو می خواهد ولی من نظرم عکس نظریات ایشان است من براین باورم این قالب نیست که شعر را تازه و کهنه نشان می دهد و این تعبیرات و تصویرات و ایماژ و جهان بینی شاعر است جهان او را تازه یا کهنه نشان می دهد شعر ترجمان اندیشه ی شاعر است اگر فکرش تازه باشد قالب قصیده حتی مسمط را هم می تواند تازه کند اما در میان قالبهای شعری قدیم تنها غزل است توانسته است خود را وفق دهد با اندیشه ی شاعران و جوانان امروز اما قدرت می خواهد. غزل در قدرت هر شاعری نیست. غزل سرایی، طبع روان می خواهد و تازه کردنش اندیشه تازه و بدیع. هیچ قالب دیگری به اندازه ی غزل روح تشنه مرا سیراب نمی کند .و اینکه تا چقدر موفق بوده ام؟ این را باید از خوانندگان اشعارم پرسید هرچند اشعار 17 سال اخیرم چاپ نشده است ؛ اما اشعار 11 سال بعد از دومین اثرم (گه زیزه) در عراق چاپ شده است اما هنوز به ایران نرسیده است من خودم غزلیات کتاب "پیک شادی" را قوی تر می بینم؛ اما مرا باید در غزلیات اخیرم شناخت که محصول سالهای 85 تا 91 می باشند و متاسفانه هنوز به چاپ نرسیده اند.

لطفاً روند این پروسه (غزل مدرن ) را در ادبیات فارسی و کردی توضیح دهید؟

در ادب فارسی می توان سیمن بهبهانی و شاعران در قید حیات دیگری چون یدالله مردانی ، مهرداد اوستا ، سهیل محمودی و مرحوم قیصر امین پور را از پیشگامان این عرصه برشمرد. البته در مجلات و روزنامه ها در کشور 70 میلیونی ایران ، هزاران شاعر جوان در این راستا به میدان آمده اند که شناختن همه غیر ممکن است ولی هستند کسانیکه از آن نامبرده های من غزل تازه تر سروده اند. من در کاشان در کنگره جهانی "کلیم کاشانی" یک شب در خانه های عمرانی دختران و پسران جوانی را دیدم هرچند با توجه به موی سپیدم مرا استاد خطاب می کردند اما من به حق افتخار می کردم شاگردشان باشم. در کردی جوانانی همچون امین گردیگلانی،هادی حبیبی، هژار گلباخی در بوکان در سقز هه ژان و میلاد و حسینی و در دیواندره هیوا و ... بسیاری از جوانان شاعر غزل را قدرتر به کمال می رسانند من به آینده غزل نو کردی خوش بینم ولی شعر سفید و مدرن و پست مدرن را ضعیف تر از گذشته می دانم.

جایگاه این شکل شعری در ادبیات کجاست؟

غزل از رودکی شروع می شود هزار سال قبل- در قرن ششم و هفتم- توسط سعدی و مولانا و حافظ به کمال می رسد در عهد صفویه شاعرانی چون بیدل و کلیم و صائب تبریزی آتش به پا می کنند ودر عصر بازگشت فروغی و سروش و ... و در عهد پهلوی رهی معیری و سیمین و شهریار و در این اواخر که عرض کردم روز به روز قوی تر شد اما کهنه نشد معلوم است که ارزش آن را داشته که فراموش نشود چرا قصیده و قطعه و مسمط و ترجیع و ... این جایگاه را نیافتند. در کردی هم همانطور، از نالی به وفایی و از وفایی به مصباح از مصباح به هیمن و هژار و اکنون به ما و پس از ما هم مطمئنم قوی تر خواهد شد اما چرا قالب نیمایی پس از وی در سهراب و اخوان و شاملو به کمال که رسید به جای قوی شدن، سیر قهقرا طی کرد. شاید خودشان برای اینکه اعترافی سخت است حرف مرا کهنه بدانند اما اجتماع هم می داند شعر حجم و سبز و سفید و موج همه محصول سرگردانی بود و دیر یا زود این حقیقت روشن خواهد شد خدا کند که من اشتباه کرده باشم.

ظرفیت و پتانسیل های غزل کردی را چگونه می بینید؟

غزل کردی در اصل سه نوع است عاشقانه در مصباح به کمال رسید عارفانه در وفایی و اجتماعی در نالی و هیمن به کمال می رسد نوعی از غزل هست که ترکیبی از این سه ماده است و من خود را مرد این میدان کرده ام تا چقدر موفقم باید صبر کرد افسوس همیشه انسان تا زنده است قبولش ندارد اما پس از مرگ او را اسطوره می کنند. من به غزل کردی  بها داده ام شاید ادعا باشد اما یک واقعیت است گاهی ادعاها احمقانه نیست حافظ هم می گوید: ندیدم خوشتر از شعر تو حافظ ...

نقش شعر در زندگی شما ؟

شعر برای من علاوه بر اینکه مرکوب اندیشه ام می باشد قرص و مسکن سردردهایی است که همیشه در زندگی دچارشان می شویم ناکامی ها- آرزوها- خواست ها و خواهش هایم همه در شعرم متجلی است حتی خشم و کینه هایم را هم در اشعارم پنهان می کنم. اگر شاعر نبودم حالا خیلی عقده ای شده بودم. شعر ترکاننده ی بغض ها و عقده های عشقی، سیاسی و دینی من است.

زبان شعری شما چگونه است؟

زبان شعری من متأسفانه دشوار است، ساده نیست. خیلی موضوع را می پیچانم کمتر کسی به کُنه هدف و پیام اصلی شعرم پی خواهد برد. زیرا من شاعر عصری هستم که نباید شعار داد. شعر ساده را هم می پسندم ،شعر من از دستمایه های عوام پسندانه خالی نیست اما همیشه به ناب بودن آن اندیشیده ام نه به عوام پسندیش. به همین دلیل است در تمام کتاب های چاپ شده و حتی غزلیات چاپ شده ام در مجلات غلطهای چاپی به چشم می خورد کمتر کسی جز خودم به پیام و صنایع و ظرایف غزلیاتم پی می برد به همین دلیل اعتراف می کنم زبان غزل من علمی تر از سادگی است.

لطفاً نظرتان را در مورد این شخصیت ها بیان کنید؟

"هژار مکریانی"

هژار مکریانی برای من یک اسطوره است. فکرش- شعرش- کلامش- شاید اگر من او را ندیده بودم حالا این شخصیت را نداشتم که دارم. هژار مرا منقلب کرد به من درسی آموخت تا مرگ فراموش نخواهم کرد آنهم جسارت گفتن حقایقی که خودم به آن معتقدم بگذار دیگران که مثل ما فکر نمی کنند هی خرده بگیرند. هژار یک دریا بود.

"هیمن"

هیمن پاک ترین و صاف ترین و صادق ترین شاعر ملی کرد است هیمن مرا یاد داد چگونه پیام را در شعر بگنجانم. مرا ازشعار های تو خالی و تصویرات کهن بر حذر داشت هیمن اگر نبود ادب کردی بسیار ناقص بود.

" سواره "

سواره متأسفانه زود ما را تنها گذاشت. عمر وفا نکرد پتانسیل و توانای هایش را به عمل تبدیل کند. سواره با سواد ترین شاعر زمان خود بود حتی از هژار و هیمن هم فارسی را بهتر می دانست وی یک اعجوبه بود اما افسوس باد خزان زود هنگام گل عمرش را در جوانی چید.

" گوران "

گوران بزرگترین شاعر ناتورالیست کرد است گوران شعر کرد را با کلاس کرد. مثنوی را حیات بخشید، عشق را به کمال رساند و سیاست را آرام تر کرد او هم زود هنگام به دیار باقی شتافت. اما اشعار نو او قوی تر از مثنوی هایش نیست.

" عبدالله په شیو "

اگر شعر نو کردی "فقط په شیو" را داشت ما حرفی برای گفتن داشتیم اما افسوس در شعارهایش عمل را همراه نکرد. دکتر په شیو حالا جایش در فنلاند نبایست می بود، هیچ دلیلی ندارد که او را در وطنش نمی بینیم و هیچ دلیلی را هم قبول ندارم بجای ملت کرد از وی گله مندم.

" شیرکو بی که س"

"شیرکو بی که س"بزرگترین شاعر امروز ماست اما او هم شعر را بسیار ساده کرده است از نثر هم ساده تر شده است. برایش بسیار حرمت قائلم اما امسال در سلیمانیه خدمتش رسیدم بسیار سرد و بی حرمت بود با همه اطرافیان. برعکس قباد جلی زاده را بزرگ یافتم. شاید شما او را نشناسید.

رابطه اشعار شما و اهالی موسیقی چگونه است؟

اگر شعر همراه موسیقی نباشد مثل سیاه قلم است ، اما اگر با موسیقی آمیخته شد یک تابلوی رنگی می شود. من افتخارم اینست که بسیاری از خوانندگان بزرگ کرد از اشعارم استفاده کرده اند که نام بردنشان را جایز نمی دانم، ولی زنده یاد اسماعیل آقای عباسی بیش از همه از اشعار من در آوازهای ملی و سنگین در موسیقی خودش استفاده می کرد.

 منتقدان اشعار شما چگونه با شعرهایتان برخورد میکنند؟

بسیار بی انصافانه، جز یونس رضایی که در یکی از شماره های مجله سروه با نام مستعار، مقاله ای تحت عنوان از" ته وژم خیال"  تاکنون بسیار عالمانه و منصفانه چیزی نوشته بود  البته منتقدان چه عملاً و چه غیر مستقیم سعی در گم کردن شخصیت حقیقی من دارند نمی دانم چرا؟ من خدا را شاهد می گیرم که با هیچ کسی جز رفاقت قصد رقابت نداشته و ندارم اما کمتر کسی است که جواب محبت های مرا با محبت داده باشد.

 جدای از غزل در زمینه شعر نو یا نیمایی هم کارهایی انجام داده اید . در این رابطه توضیح دهید؟

بله من در همه قالب ها طبع آزمایی کرده ام شعر نو یا همان نیمایی یعنی وزن و قافیه دارند می سرایم اما خودم میدانم موفقیت غزلهایم را ندارند. اما قوی ترین شعر من یک مثنوی است به نام "مرثیه" در کتاب پیک شادی البته به نظر خودم یعنی حق ندارم خودم هم درباره خودم نظر بدهم؟

اگر انتخاب نوبل ادبی را به شما واگذار کنند آن را به چه کسی می دهید؟ چرا؟

آن را پس می دهم زیرا من در داوری بسیار مسامحه کار هستم هیچگاه نتوانستم یکی را بیش از همه دوست داشته باشم مگر میان چند نفر که معلوم باشند اگر کاندیدها را مشخص  می کردید بهتر برایم معلوم می شد.

کارهای نکرده و فرصت های از دست رفته !؟

خیلی زیادند، ولی اگر عمر بقا کند باز هم بی حرکت نیستم 5 کتابم آماده ی چاپ است.

شعرهای شما چه رنگی است؟

با اجازه ی آبی ها، قرمز یا همان سرخ ،ولی رنگ زرد را هم دوست دارم.

کار جدیدتان؟

شرح دیوان نالی را تمام کردم در مرحله پاک نویس است. شرح دیوان وفایی را برای چاپ دوم آماده می کنم. ترجمه آثار هیمن به نام ناله جدایی در هولیر زیر چاپ دارم. رمانی کردی به نام"ریبوار" که 10 سال است آماده چاپ شده و در هه ولیر منتظر نوبت چاپ است هرچند بازنشسته شده ام اما در دانشگاه علمی کاربردی بوکان و دبیرستان خصوصی تابان در خدمت دانشجویان و شاگردانم هستم.

با سپاس فراوان از شما استاد گرانقدر که وقت خود را در اختیار ما قرار دادید.

نوشته شده در تاريخ سه شنبه دهم اردیبهشت 1392 توسط ره سول گولباخی |

 ئاوات شاعر سمبل ها

به قلم سعید نجاری

سمبل يا رمز يا نماد در اشعار فارسي زماني به ميدان آمد كه صراحت‌گويي و اظهار مستقيم اميال دروني شاعر به عللي مختلف از جمله خفقان و جو حاكم بر جامعه ايجاد زباني دوم را براي شاعر ايجاب مي‌نمود.في‌المثل در عصر سياه ايلخانيان مغول در شرايطي كه همه‌ي راهها براي ابراز دردها و ستم‌هايي كه بر جامعه ايران اشغال شده آن عصر غير ممكن بود شاعران علي الخصوص عرفا،كلامي رمزگونه از قبيل معشوق و مي و مطرب ومغ و زنُار و زلف و... پيام‌هاي صددرصد عارفانه را در قالب نثر و شعر به ميدان آوردند و كلام نمادين و رمزگونه در ادب فارسي جاباز كرد.هر چند بودند شاعراني كه در آن شرايط هم زبان سرخ سرسبزشان را بر باد داد و گفتني‌ها گفتند،في‌المثل كمال اسماعيل گفت:

در مملكت چو غرُش شيران نماند

 

اين عوعو سگان شما نيز بگذرد

اين نوبت از كسان به شما ناكسان رسيد

  

نوبت ز ناكسان شما نيز بگذرد

امُا در همين عصر سعدي مي‌فرمايد:

چو باز آمدم ملك آسوده ديدم

 

پلنگان رها كرده خوي پلنگي

كه پلنگ در اين بيت به صورت نمادين مهاجمان مغول را در نظر داشته است.نوعي ديگر از نماد پس از مشروطه به ادب فارسي راه يافت كه در آن شاعراني چون بهار،پروين،خانلري با سمبل يا نماد قراردادن موجودات جاندار يا بي‌جان و آنان را نماد مخاطبان خود قراردادن گفتني‌ها گفتند براي مثال شعر عقاب خانلري و دماونديه بهار در اين حيطه قرار مي‌گيرد.در ادب كردي شاعراني چون هه‌ژار و هيمن وآوات(سيد كامل امامي)اين زبان نماد را کشف نموده و ادب کردی را تا دوران حاضر با آوردن اشعاری نمادین و ناگفته‌های رمزآلود در مثنوی و غزل پربار کردند که در میان این سه تن ؛ ئاوات در چندین غزل و مثنوی از دیگر اقران خود سبقت گرفت برای مثال «شعر خاصه که‌و» وی شهرت عالم گیر یافت و در حیطه‌ی ترانه و آواز کردی نیز قرار گرفت و تا جایی که امروز، مردم او را با نام شاعر «خاسه که‌و» می‌شناسند حتّی آخرین بار که دیوان وی زیر نظر فرزند خلف و مهربانش سید جعفر امامی تجدید چاپ شد، کتاب هم به دلیل فخامت این مثنوی غزلواره‌ی نمادین به «خاسه که‌و» تغییر نام یافت.

سید کامل یک غزل بی مانند دیگری هم دارد که در آن به اصطلاح شعرا به جواب شعر «صبح» از شاعر توانمند امّا غیر مشهور عموزاده‌ی خود یعنی «غالب» پرداخته است که در آن سید نورانی متخلّص به غالب با مطلع «پەرتەوت با دەرکەوێ بێ‌تاقەتی هجرانە سوبح * ئاە سەرد و نائومێد و هەمدمی حیڕمانە سوبح» که یکی از شاهکارهای غزل کردی است، ئاوات با سرودن غزل نمادین شب با مطلع «نوری روخسارت وەدەرخە دەردی بێ درمانە شەو * زوڵمەتی زولفت لە سەر ڕووتە لە ڕۆژ میوانە شەو» این هنر را دو برابر کرد و با ساختن تصنیف زیبایی که زنده یاد آوازه خوان بی بدیل کُرد حسن زیرک بر روی این غزل سرود زیبایی‌ها را به سه برابر رساند.

ئاوات غزلی دیگر هم دارد که بارها از طرف منتقدان و شارحان شعر ئاوات به سختی مشهور است وجود نمادهای ناگفته‌اش با مشکل روبه‌رو است . کمتر کسی به گنه ذات معنی ابیات آن رسیده است هرچند ظاهراً چون همه‌ی عرفا در این غزل همان بحث قدیمی جدال عقل با عشق را مطمح نظر داشته است امّا چون من از شاگردان مخلص ایشان بودم در فراسوی ظاهر معانی در باطن اهدافی نمادین را دنبال می‌کند و خود او گوشه‌هایی از آن را نه با تمامی برایم شرح داد که پرده‌ی از راز درونی شعر به دلایلی غیر ممکن می‌دانم و اینجا‌ست که شعری ماندگار در طی قرون ساختم سروده می شود اگر سعدی و حافظ در غزل فارسی به قلّه‌ی این هنر عظیم رسیده‌اند همان ناگفته‌های با ایهام و رمز نماد گفته در غزلشان است که هر خواننده‌ای مانند آیینه‌ای می‌تواند خواست‌های خود را در آنجا منعکس‌کند در حالیکه نظر شاعر چیزی فراتر از گمان ما است مطلع شعر این است:

من دەڵێم شاری دڵم باغ و گڵستانە ده­چم*          عەقڵ ئەڵێ لەو قسە بە شۆرشی مەستانە نەچی

به نظر حقیر سید کامل امامی زنبیلی متخلص به «ئاوات» هنوز آن طور که باید و شاید شناخته شده نیست و در پس ظاهر ساده‌ی اشعارش باطن عاشقانه عارفانه ملّی و دوست داشتنی نهفته است که امیدوارم نسل جدید با دیده‌ی درون‌بینانه‌تری به تحلیل و تجزیه‌ی آن بپردازند یادش گرامی و روحش شاد باد.


برچسب‌ها: بیوگرافی
نوشته شده در تاريخ سه شنبه بیست و دوم اسفند 1391 توسط ره سول گولباخی |

 

ماه شرف بانو متخلص به مستوره دختر ابوالحسن بیک در سال 1220ه قمری در شهر زیبای سنندج متولد شد. او از طایفه قادری بود که از نزدیکان حکام ولایت اردلان محسوب می‌شدند. پدر و پدربزرگش ناظر صندوقخانه ولایت و از صاحب نامهای این منطقه بودند. ماه شرف خانم بسیار با استعداد و خوش ذوق بود به تحصیل و هنر روی آورد و از نام‌آوران کردستان شد. او در کنارعلم‌آموزی به سرودن شعر پرداخت و خط را هم خوب می‌نوشت. علی‌اکبرخان وقایع‌نگار، پسرعمویش او را چنین معرفی کرده است: «عموزاده حقیر (ماه شرف خانم) متخلص به مستوره فی‌الواقع سزاوار است نظر به فضل و کمال و خط و ربط و شعر و انشائی که این عفیفه دارا بود، اسم او را مورخین عالم درصفحات تاریخ خود به یادگارثبت و ضبط نمایند قریب بیست هزار شعر دیوان غزلیات و قصاید و غیره را دارد». همچنین رضاقلی خان هدایت که از معاصرین مستوره بوده است در کتاب مجمع الفصحا از او چنین یاد می‌کند: «از زنان جمیله و دانشمند و هنرمند ... شعر می‌گفت و مستوره تخلص می‌کرد و خطوط را خوش می‌نوشت ...».
ماه شرف با خسروخان والی کردستان ازدواج کرد و در کتاب تاریخ اردلان به شرح علت این ازدواج پرداخته، که به علت یک سری اختلافات و توطئه علیه خسروخان والی، ابوالحسن بیک پدر ماه شرف خانم به زندان افتاد، پس از مدتی که بی گناهی پدرش ثابت شد خسروخان برای دلجویی، از دختر او خواستگاری کرد. مستوره می‌نویسد: «والد و اعمام مولفه را هم بسبب بی جرمی از قید آزاد و بانواع مراحمشان دلشاد فرمودند و طرح مواصلت را به مصاحبت کمینه انداختند و عاقبت بطریق مجلل داخل حرم جلال آمدم».
ماه شرف خانم به عنوان همسر دوم والی وارد خانه او شد. همسر اول خسروخان حسن جهان خانم (والیه) دختر فتحعلیشاه قاجار بود. از روابط این دو زن در کتب چیزی نوشته نشده است، فقط برخی آورده‌اند که هر دو از عیاشیهای والی و بی مهری های همسر خود شاکی و ناراضی بودند و در اشعارشان به این نکته پرداخته‌اند.

خسروخان والی در سال 1250ق بر اثر بیماری درگذشت.
مستوره در سال 1250 همسر خود را از دست داد، او اندوه خود را چنین روایت می‌کند : «در اواخر شهر ذیحجه‌الحرام سنه 1249 آن نور حدقه حشمت و شوکت ... چون به درد جگر دچار آمده، و بعلت غلبه سودا به معالجه و مدارا نپرداخت آناً و فاناً مرضش در تزاید می‌بود و کمینه که با آن حضرت شرف همبستری داشتم و به مصاحبت روز و شب و وزارت اندرون سربلند بودم مدت دو ماه بعلت بیمارداری و پرستاری خواب راحتم بچشم آشنا نشدی، عاقبت آمد بسرم آنچه از آن میترسیدم... سوء مزاج والی جوان شدت بهم رسانیده معالجه‌پذیر نیامد تا در یوم پنجشنبه دویم شهر ربیع‌الاول سنه 1250مرغ روح پرفتوحش با هزار حسرت و ناکامی سوی رضوان شتافت». ماه شرف بارها در اشعار خود به مرگ همسرش پرداخته است و از این حادثه یاد کرده است.
مستوره پس از درگذشت خسروخان والی تا سال 1263 در سنندج زندگی کرد. در این زمان اختلافات حکومتی مابین خسروخان ارمنی والی جدید و رضاقلی خان اردلان حاکم قدیم اتفاق افتاد و پس از شور و مشورت بین سران اردلان تصمیم به کوچ گرفته شد که مستوره نیز به همراه عمو و دیگر افراد خانواده‌اش به میان ایل بابان در شهر سلیمانیه عراق که آن زمان زیرنظر عثمانی بود رفت. مستوره در کتاب تاریخ اردلان این ماجرا را چنین تعریف می‌کند: "رضاقلی خان تمامی اعزه و اشراف و اهالی ولایت را احضار نموده، پس از شور و مصلحت بسیار طریق کوچ و فرار را به ولایت بابان اختیارکرد و جمعی کثیر از برنا و پیر پای به مقام جلای وطن نهاده و نامید از توقف مقام مالوف گشتند ... به یکی از قرای شهر زور(نام شهر و منطقه ایی در عراق و نزدیک مرز کردستان ایران) که به «سرکت» مشهور است رسیده و اقامت گزیدیم " در ادامه مستوره بیان می‌کند که چگونه به دعوت پسرعمۀ خود به سلیمانیه عراق راهی شده‌اند: «حسین قلی خان عمه‌زاده مؤلف ... به مجرد استماع این خبر آدم با اسب و قاطر فراوان فرستاده از خانواده ما به قدر صد نفر را از اناث و ذکور از شهر زور - نام شهر و منطقه ایی ذر عراق -کوچانیده به شهر سلیمانیه آوردند و از جانب خود محل اقامت به جهت یکان یکان شخص و با هر یک به قدر کفاف تعارف به عمل آوردند». از واقعه کوچ مدتی نگذشته بود که حسین‌قلی خان فوت کرد. بر اثر مرگ او مستوره اردلان نیز از ناراحتی زیاد بیمار شد و درمحرم 1264 بر اثر بیماری چشم از جهان فرو بست.
مستوره کردستانی که بانویی هنرمند و شاعره ایی توانا و خوش ذوق بود از خود یادگارهای زیادی به جای گذاشته است. دیوان شعر او به سعی و تلاش حاج شیخ یحیی سرپرست وزارت فرهنگ کردستان در سال 1304ش جمع‌آوری شد و با کمک و همت میرزا اسدالله خان کردستانی و مباشرت حاج محمد آقا رمضانی صاحب کتابخانه شرق سابق و کلاله خاور در تهران به چاپ رسید. مستوره در زمان حیات خود با شعرایی چون جندقی و ملا خضرنالی شاعر کرد مشاعره داشت و اشعار او بیشتر عرفانی و اجتماعی است. از دیگر آثار او کتاب تاریخ اردلان است که شرح حال حاکمان کردستان و وقایع دوران آنها را به تحریر درآورده و به جرات می‌توان گفت مستوره اولین زن ایرانی مورخ بوده است. این کتاب یکی از منابع تاریخ کردستان محسوب می‌شود و توسط ناصر آزادپور، حدوداً در سال 1324 ش تصحیح و چاپ شده است. از دیگر آثار او کتاب معجم‌الادباء است که در سال 1328 ش در سنندج منتشر شد و رساله‌ای در عقاید و شرعیات دارد.

اشعار کردی منصوب به مستوره اردلان

گرفتارم به نازی چاوه کانی مه ستی فه تتانت
بریندارم به تیری سینه ﺳﯚزی نێشی موژگانت
به زوڵف و په رچه م و ئه گریجه کانت غاره تت کردم
دڵێکم بوو ئه ویشت خسته ناو چاهی زه نه خدانت
جه نابا عاشقان ئه مڕۆ هه موو هاتوونه پابۆست
منیش هاتم بفه رموو بمکوژن بمکه ن به قوربانت
ته شه ککور واجبه بۆ من ئه گه ر بمرم به زه خمی تۆ
به شه رتێ کفنه که م بدوی به تای زوڵفی په رێشانت
له کوشتن گه ردنت ئازاد ده که م گه ر بێیته سه ر قه برم
به رۆژی جومعه بمنێژی له لای جه معی شه هیدانت
که سێ تۆ کوشبێتت رۆژی حه شرا زه حمه تی ناده ن
ئه گه وه ک من له ئه م دونیایه سووتا بێ له هیجرانت
هه میشه سوجده گاهم خاکی به ر ده رگانه که ی تۆیه
ره قیب رووی ره ش بێ نایێڵێ بگا ده ستم به دامانت
له شه رت و هه م وه فاداری خۆتۆ مه شهووری ئافاقی
فیدای شه رت و وه فات بم،چی به سه رهات مه یلی جارانت؟
ئه من ئه مڕۆ له مڵکی عاشقی دا نادره ی ده هرم
به ره سمی به نده گی «مه ستوره» واهاتووته ديوانت
بڕۆ شوکرێ که له ده رگای پادشای داوه ر
که شۆڵه ی رۆژی رووی والی ده گاته کۆشک و هه یوانت
نوشته شده در تاريخ جمعه بیست و دوم دی 1391 توسط ره سول گولباخی |
کم کاری رسانه ها اشباع فرهنگ بیگانه را در جامعه آسان میکند

مصاحبه اختصاصی با عزیز شاهرخ هنرمند بلند آوازه  آواز و استاد موسیقی کردی



ادامه مطلب...
نوشته شده در تاريخ پنجشنبه سی ام تیر 1390 توسط ره سول گولباخی |

 

"به یادی حه له بجه ی شه هید"

 

دادگه رانی کورد        به یادی حه له بجه ی شه هید

دادگه رانی بوکان             به یادی حه له بجه یشه هید

!تو بلیی له بیرمان چه ته وه! 

نوشته شده در تاريخ چهارشنبه بیست و پنجم اسفند 1389 توسط ره سول گولباخی |
 

کتیبی به نرخی

" بوکان له سه ده ی بیسته م دا "

به م زوانه ده که ویته به ر ده ستتان

نوسه ری ئه م کتیبه که بریتیه له به سرهاتو و چونیه تی و میژوی بوکان له دو سه د سال له مه و به ره 

کاک ره حمانی محمه دیانه"

 

نوشته شده در تاريخ دوشنبه دوم اسفند 1389 توسط ره سول گولباخی |
 

"بوکان پیه تختی ماناییه کان"

 

گردی «قه­لایچی» له 8 کم رؤژهه­لاتی باکووری شاری «بؤکان» و له نیزیکی گوندیکی به­م نیوه هه­ل که­وتووه. بؤ یه­که­م جاره هه­لکؤلینه­کانی کؤنینه­ناسیی ئه­م گرده له لایه­ن «ئیسماعیل یه غمایی» له سالی 1363 ک. ه ده­ستیان پیکرد و ئاسه­واری هه­زاره­ی یه­که­می پ. ز له ژیر خاک وه­ده­ر که­وت. خشتی وینه­­دار و په­رستیگه­یه­ک له وینه­ی خاچ که به­شیک له دیواره­کانی به قوره­سواغ ره­نگ کرابوون له دهسکه­وته­کانی ئه­م هه­لکؤلینه بوون.

دادگه رانی کورد  بوکان پیه تختی ماناییه کان

دواتر له ساله­کانی 1379و1380ک.ه ده­وری دووهه­می هه­لکولینه­کان له­ژیر چاوه­دیری دوکتور "به­همه­ن کارگه­ر" ده­ستی پیکرد وتا سالی(1388) به­رده­وام بو. جیا له په­رستگه­ی ناوه­ندی، تا ئیستا ئاسه­واری­تری دؤزراوه له­م گرده بریتینه له: بورج و دیواره­کانی قه­لا، حه­وشه­ی به­ردهریژ کراو، پلیکانه­کانی حه­وشه، هؤده­ی قوره­سواغ کراو، نه­قاشی به­ره­نگیره­ش و شین، خشته­ی وینه­دار له­سه­ر بابه­تی ئینسانی و هه­نده­سی ورووه­کی ، چه­ک­وچؤلی شه­ر، په­یکه­ره­ی ئنسانی له ژن و پیاو، سه­کؤی ئایینی و قوربانی کردن و چه­ند شتی­تر .

به وردبوونه­وه له سه­ر سوالکه­کان و شیوه­ی بیناسازی و وینه­ی سه­ر خشته­کان و ئاسه­واری دؤزراوه  ویده­چی که میژووی ئه­م شوینه بگه­ریته­وه بؤ سه­رده­می حوکماتی "مانا"یی یه­کان له باکووری خؤرئاوای ئیران له هه­زاره­ی یه­که­می پ.ز .

 ئاسه­واری سه­رده­می ئاسنی دوو ( 1200تا850 ب.ز) و سی ( 850تا 550ب.ز) له­م گرده دؤزرانه­وه. تویژیکی میژوویی هی سه­رده­می ماناکان و سیتویژی بیناسازی له گرینگترین ئاسه واری ئه­م گرده بوون. گردی میژژویی قه­لایچی بؤکان ته نیا گردیکه که تویژینه­وه­کانی به مه­به­ستی ناسینی زیاتری حکومه­تی مانایی و رون کردنه­وه­ی بارودؤخی فه­رهه­نگی و هونه­ری و کؤمه­لایه­تی ئه­و سه­رده­م ده­کری. "مانایی"یه­کان یه­کی له ده­وله­ته­کانی کؤن و نه­ناسراوی هه­زاره­ی یه­که­می ب.ز له باکووری خؤرئاوای ئیرانن. ئه­م ده­وله­ته بچووک و ناوچه­ییه جاروابووه له­گه­ل"ئورارتؤ" به­دژی "ئاشوور" یا له­گه­ل "ئاشوور" به­دژی " ئورارتؤ " هاوپه­یمان بووه و شه­ری کردووه. ئه­مه  حاشاهه­لنه­گره که مانایی­یه­کان  قه­ومیکی ئازا و نه­ترس و شه­رکه­ر بوونه و گرینگترین و به­هیزترینی خواکانیان خوای "هالدی" واتا خوای شه­ر بووه.

دادگه رانی بوکان  بوکان پیه تختی ماناییه کان

 

جیا له گردی قه­لایچی بؤکان، له­گردی "زه ویه"ی سه­قز و "حه سه نلو"ی  نه­غه­ده­ش ئاسه­واری حوکماتی ماناییه­کان دؤزراونه­وه به لام به­داخه­وه به­م جؤره­ی که شیاوه  کاری لیکؤلینه­وه­ی میژووییان له­سه­ر نه­کراوه.

به­شیک­له­م چه­ک­وچؤله­ی که له قه­لایچی دؤزراونه­وه، سه­رنیزه­ی میتالین و له­شیوه­ی ئه­م سه­رنیزانه ده­چن که له­لایه­ن " ئورارتؤ "کانه­وه پیشکه­ش به خوای "هالدی" کراون و زؤرترله ری وره­سمی ئایینی دا به­کار هینراون .

هه­روه­ها خشته­ی وینه­دار به نه­قش­گه­لیرووه­کی و هه­نده­سی و ئوستوره یی(ئینسانی بالدار و ئاژه­لی خه­یالی) ، ئامیرگه­لی جوانکاری، مورو و ملوانکه­یه­کی زؤر له به­رد و عه­قیق و مه­فره­ق ، هه­ندی ورکه شوشه و گولمیخی گه­وره و جؤراوجؤر له گل که بؤ جوانکاری له­سه­ر دیواره به­رینه­کان ده­کارکرابوون، دؤزرانه­وه.

دادگه رانی کورد  بوکان پیه تختی ماناییه کان

سه­کوی ری وره سمی ئایینی و قوربانی به خشته­ی وینه­دار و ڕه­نگاوڕه­نگ رازونه­ته­وهو دیتنه­وه­ی ڕاده­یه کی زور له ئیسکی مه­ڕو بزن له په­نا ئه­م سه­کویانه ئه­مه­ی بوکونینه­ناسان خسته­ڕوو که ئه­مانه جیگای قوربانی کردنی پیشکه­شی و نه­زره­کانی مه­عبه­د بوونه و هه­ر وه­ها دیتنه­وه­ی ئاسه­واری چه­ند ئاوهڕۆی بچوک له­سه­ر ئه­م سه­کوهیانه که هه­لبه­ت خوینی قوربانیان پیدا ده­رکراوهبه لگه یه کی­تر بوو بو ئهم داوایه . خشته­ی ده­کارکراو له­م سه­کویانه دا به ڕه­نگی شین و سپی­ و زه­ردن که زور به­جوانی و هونه­رمه­ندانه بهکارهینراون.

تا ئیستا له هیچ سایتیکی میژوویی روژئاوای باکووری ئیران خشت­گه­لی له­سه­ریه ک چندراو نه­دیترا­وه ، به لام خشته­کانی ده­کارکراو له قه لایچی ته­واو به­شیوه یئه م رویی چندرابوون و میعماره­کانی  ئه­و  سه­رده­م شیوه یکه لک وه­رگرتن له خشته و نیمه و چاره­گیان زانیوه . هه­روه­ها دریژه یله کولینه وه­کان نیشانیدا که له سه­­ده­ی نویه­می ب.ز تا سه­ده­ی حه­وته می ب.ز واتا له مه­ودایه­کی زه­مانی200 ساله دا له­م گرده دوابه­دوا سه­رو ساخت کراوه و ژیان به­رده­وام بووه .

له سرنج راکیش تریندوزراوه کانی گردی قه لایچی ، به رده ریژه­ جوانه کانی به شی ئایینی قه لا یه که به شیوه ی بازنه­یی سازکراون واتا ورکه­به­ردی ساف و لوسی ناو چومیان هیناون و دوای په­رداخ کردن له په­نا یه کتر ده بال یه کیان  په­ستاوتوون . بو زیاتر ڕوون­ بوونه­وه­ی شیوه ی بیناسازی ئایینی له به­شی ئایینی ئه­م قه لایه تا ئیستا زیاتر له 20 ترانشه­لیدراوه و لیکولینه  وه ­ هه­روا به­رده­وامه و کونینه­ناسان به­ته­مان پاش ته­واو کردنی له کولینه وه کان سه­باره­ت به به­شی ئایینی قه لا ، بو وه­ده­رخستنی کارتیکردنی  شیوه ی بیناسازی  ئاشووریی نوێ له­سه­ر بیناسازی  ئورارتوکان ، ده­ست به هه لکولینی زانستی و کونینه­ناسی له به­شه­کانی تری شار بکه­ن.

له ناوه­ڕاستی شار دا دیواریکی به­رین هه­یه که له گاشه­به­ردی ئاهه­کی سازدراوه و ده­وران­ده­وری به­شی باشووری په­ڕستگه­ی ناوه­ندی گرتووه و کونینه­ناسان به یادگاری  بیناسازی ئاشووری نویی ده­زانن . به شیک له­مدیواره له لیکولینه­وه­کانی سالی 1364ک.ه له ژیر خاک وه­ده­­رکه­وت. کونینه­ناسان وتی بو ده چن که ئه­م دیواره پاش شکه­ست هینانی ماناکان و له لایه­ن ئاشوورییه­کان سازکرابی و ده­یانه ویت به لیکولینه­وه­ی زیاتر له سه­ر ئه­م بابه­ته ، تیشکیکی زانستی بخه­نه سه­ر ڕادهی شوین ­دانانی بیناسازی ئاشووری له­سه­ر بیناسازی مانایی له سی هه­زار ساڵ له­مه­وبه­ردا . ئه­م کارتیکردنه ته­نانه­ت له ناو وینه­کانی سه­ر موزاییکه­کانیش دا به­رچاوه ، بو وینه"گولی لوتوس" یا "داری ژیان" هه­م له هونه­ری مانا و هه­م له هونه­ری ئاشووڕ دا ده­بینرێ . ئه­م نه­قش و نیگارانه هه­ر وه­ک ئاماژه­ی پیکرازورتررووه کی ئوستوره­یین . ئه­م شیوه دیوار داڕشتنه له­گه­ڵ بیناسازی قیله­وقاج و پیچاوپیچی ماناییه­کان ته­واو جیاوازی هه­بو ، هه­ر بویه شکونینه­ناسانی له وه­پاڵ­خستنی ئه­م  شیوه بیناسازییه بو لای ماناییه­کان وه­شک خست . ئه­م هه لکولینانه­ی که تا ئیستا له قه لایچی کراوه بووبه هوی دۆزینه­وه­ی دیوارگه لیکی قیله­وقاجی نیوانی (بی­به­ش له باسیونیسی­جا) . ئه­م دیوارانه وه ­کو که لافیکی توی توی لیک هالاون که تایبه­تمه­ندی سه­ره­کی  شیوه ی بیناسازی تویژیB1ی گردی قه لایچی له ده­وره ی مانایی­یه .

ئاشووریه­کان خشتی وینه­دار و ره نگاوره­نگی  ماناکانیان بورازاندنه­وه­ی روخساری په­رستگه­کانیان له ولاتی ئاشوور به­کارده­هینا و سه­کؤی قوربانیان پیسازده­کردن . ئه­وان به­بی سرنج دان به وینه ره­نگاوره­نگه­کانی سه­ر کاشیه­کان، له­پال­یه­کدیان ده­چنین و سه کؤیان پی سازده­کردن و وه­کو ماناییه­کان بایه­خیان نه­ده­دا به جوانکاری بیناکانیان.

هه روه ک پیشتر ئاماژه­ی پیکرا ، په­یکه­ره­ی­ژنیکی رووت به بلیندایی 20 سم که له گل چاکراوه، له قه­لایچی دؤزراوه. ئه­م په­یکه­ره هه­ر دوو ده­ستی له­سه­ر سینگی داناوه و لای سه­ری شکاوه و ویرای ژماره­یه کی زؤری موروو و قاشولکه­ی ره­نگاو­ڕه­نگ به­ره­نگی شین و زه­رد و سپی له­په­نا سه­کؤیه­کی قوربانی دؤزرانه­وه و به­و به­لگانه­ی له­به­ر ده­ست دان واویده­چی ئه­مانه پیشکه­ش به په­رستگه کرابن.

دادگه رانی کورد بوکان پیه تختی ماناییه کان

کونینه­ناسان له ره­وتی لیکؤلینه­وه­کانی خویان دا به­م ئاکامه گه­یشتن که­ره­نگه قه لایچی هه­مان "ئوزیرتؤ" واتا پیته­ختی ماناییه­کان بووه . ئه­وان هه­روه­ها توانیان ئیلیمانه­کانی ئایینی و کارکردی بیناکانروون بکه­نه­وه. له دریژه­ی لیکؤلینه­وه­کان دا به­رده­نوسیک به خه­تی بزماری ئارامی دوزرایه­وه که پشت­گیری له­مراستیه ده­کرد که قه­لایچی هه­مان شاری "ئوزیرتؤ"ی ماناییه­کانه که دوو خودای هه­بووه یه­که­م خودای به­ناوبانگی ئورارتووه­کان واتا خودای "هالدی" یا "خالدی" و دووهه­م خودای ئارامی و ماناییه­کان واتا خودای "هه­داد" . کؤنینه­ناسان دوزینه­وه­ی دوو خودای "هالدی" ئورارتو و "هه­داد"ی مانایی به نیشانه­ی یه­ک گرتوویی نیوان ئورارتو و مانا به­دژی  ئاشووڕ له دواییه­کانی  سه­ده­ی  هه­شته­می ب.ز ده­زانن .

کؤنینه­ناسانی ئامریکایی له­مه پیشتر وای بوده­چوون که قه­لای "حه­سه­نلو" پیته­ختی حکومه­تی به­هیزی سه­ره­تاکانی هه­زاره­ی یه­که­می ب.ز واتا ماناییه­کانه و تا ئه­م سالانه­ی دوایی زانیاریه­کانی زانستی سه­باره­ت به لایه­نه جوراوجوره­کانی ژیانی هوزه­کانی مانایی زور که­م بوو به­لام لیکولینه­وه­کانی شاندی قه­لایچی که ته­نیا شاندیکی کونینه­ناسی بوون که له هه­شت قوناغ دا له­سه­ر ماناییه­کان کاری زانستییان کردووه ، زانیاریکی زوری سه­باره­ت به شیوه­ی ژیان و بیناسازی و کلتوور و هونه­ر و ره­وتی شارستانیتی و شیوهی تیروانین وری وره­سم و ئایین و خواکانی مانایی خسته­روو.

 دادگه رانی کورد  گردی حه سه نلو نه غه ده

 

 منبع:مهاباد.نوشته عبید سرخابی

نوشته شده در تاريخ دوشنبه بیست و هفتم دی 1389 توسط ره سول گولباخی |

 

دیری ئه ژین

وه ره با پر به دلی په نجـــــــــه ره بتـلاوینم

وه ره شا بســـکی ئه وین بو غه زه لی دابینم

به س به باســـی گوله باخ و شنه بمــــهاژینه

مه رگی سه دشیعری نه وتراوه مه خه داوینم

خوزگه دیســان دمه کی تاسه وه ره زبووبایه

تا به یان ده س له ملی خوشــی خه مت هالینم

پیش له په روانه ته زووی خه وتنی بومن دینا

روحی شیواوی شه می چون به خه می رابینم؟

من که چیروکی هه ســاره م له خه وی شه ونووسی

خوله میشی ته مه نی ئه و شه وه چون دابینم؟

ئه شه ویش په لپـی به ته نیایی له هه ستم هالا

بو پشــوو دانی به هــار با وه شی زه ریا دینم

پیـکه نین که وته وه سه ر زاری ته ری ئاوینه

به و به لـینه ی به گولی داوه خه فه ت ناخینم

چی به سه ر هــاتووه باران به هه ور ناویری؟

تا له پیده شــــــتی دلا دیری ئه ژین داچینم.

 

هه ژار گولباخی(باران)

 

نوشته شده در تاريخ چهارشنبه بیست و دوم دی 1389 توسط ره سول گولباخی |

 

ساتیک له گه ل ریبین

به م زووانه

دادگه رانی کورد

نوشته شده در تاريخ شنبه هجدهم دی 1389 توسط ره سول گولباخی |

 

بوکان  له  خه می  بی  خه مانی  دا

خوین شیرین ترین شیتی کوردستان کوچی دوایی کرد.

خه مان ره نگه له ته واوی شاره کانی کوردستان دا خوشه ویست و ره

زا سووک بووبی به لام بو خه لکی بوکان زور ناسراو تر بو.

خه مان  زورجار  گه رم  که ری  کورو  کو بونه وی  لاوانی  بوکانی  بوو. به لام  که س  خه

مه کانی  خه مانی  نه بیست  و  نه بینی .هه ر ئه و  خه مانه ی  وینه

که ی  پوسه ری  سه ر  کارتی  ویزیت  و روژ  ژمیره کانی  دوکان  و کومپانیه کانی  بوکان 

 و  شاره کانی  ده ورو به ر   بو ،له  بیده نگی  و سکووتیکی زستانی  له کوریکی  چه ند  که

سی دا له بوکان  به ره و  هه رمان  رویی.

که م  وایه  له سه ر  موبایله کان  کورته  فیلیمکی  خه مان   نه بی  و  له  کورو  کوبونه وه

کان  دا  به خه مان  پینه که نیبیتین  و ماوه ییک  خه مان  نه بوبیته  هوی  له بیر  بردنه وه ی  خه مه کان .

بلیی بوکان له خه می بی خه مانی دا به خه م بی یا بی خه م؟

نوشته شده در تاريخ شنبه هجدهم دی 1389 توسط ره سول گولباخی |

 

وینه ی شاری گه لواخی

بو بینینی وینه کان کلیک بکه ن

نوشته شده در تاريخ پنجشنبه دوم دی 1389 توسط ره سول گولباخی |

 

هوزی گه‌لواخی کین و له‌ کویوه‌ هاتوون و شیوه‌ی سه‌ر هه‌لدان و فه‌رمانره‌واییان چون بوو

هه‌ر وه‌ک سه‌رچاوه‌ گرینگه‌ میژووییه‌کان وه‌ک شه‌ره‌فنه‌مه‌ی ئه‌میرشه‌ره‌فخا به‌دلیسی ، به‌ ریک و پیکی باسی کردووه‌ ، هوزی گه‌لواخی به‌م شیوه‌ی خواره‌وه‌ پیک هاتووه‌ .

1) هوزی گه‌لواخی له‌ سالی 915 ی کوچی مانگی دا به‌ بونه‌ی عه‌باس ئاغا ناویک له‌ پیاوه‌ گه‌وره‌کانی خیلی " ئیستا جلوه‌ " 1 پیک هاتووه‌ 2 عه‌باس ئاغا به‌ بۆنه‌ی روودایک بوی پیش دی له‌ خیلی خوی ئاواره‌ ده‌بی و په‌نا ده‌باته‌ لای " بیگه‌ به‌گ " میری ئه‌رده‌لان له‌ شاری " زولم " که‌ له‌ سالی 901 ی کوچی مانگی حکوومه‌تی به‌ ده‌سته‌وه‌ گرتبوو. تاسالی 942ی کوچی ده‌سه‌لاتی دریژه‌ ی کیشاوه‌ 3 پاش چه‌ن سالیک مانه‌وه‌ی له‌وی به‌ بونه‌ی لیهاتویی و چالاکی له‌ ناو دلی " بیگه‌ به‌گ " دا جیگای تایبه‌تی خوی ده‌کاته‌وه‌ و بیگ به‌گ ئه‌ونده‌ی خوشی ده‌وی کچی ئه‌لیاس ئاغای " ره‌نگه‌ ریژان " ی له‌ سالی 932 ی کوچی دا بو هیناوه‌ وه‌ پاسان مووچه‌ و مه‌زراییکی باشیش له‌ ناوچه‌ی " مه‌ریوان " به‌ خه‌لات بی ده‌به‌خشی عه‌باس ئاغایش له‌ زه‌ویه‌که‌ی دا باخیکی زور جوان و دل رفین دروست ئه‌کات که‌ خوی ئینسانیکی زور روو خوش و سادق و سه‌خاوه‌ت دار ده‌بی که‌ هه‌ر که‌سی به‌ لای باخه‌که‌یدا تیده‌په‌ری عه‌باس ئاغا پیی ده‌لیت کاکه‌ وه‌ره‌ " گه‌ل باخ " هه‌ر به‌ بونه‌ی دووپات کردنه‌وه‌ی په‌یتا په‌یتای ئه‌و واژه‌یه‌ زور زوو به‌ " عه‌باس ئاغا گه‌لباغ " ناوبانگی ده‌رکرده‌وه‌ و پاش چه‌ند سالیک عه‌باس ئاغا گه‌لواخی به‌ بونه‌ی راستی و دل پاکی و سه‌رکه‌وتن و لیزانی له‌ گشت کاره‌کانیدا له‌ لایه‌ن " بیگه‌به‌گه‌ " وه‌ پله‌ی مورداری میری ئه‌رده‌لانی پی ده‌به‌خشری وه‌ ده‌بیته‌ میری چه‌ند ناوچه‌ییکی ژیر ده‌سه‌لاتی بیگه‌به‌گی ئه‌رده‌لان ، عه‌باس ئاغایش پاش ئه‌وه‌ی خوی بوو به‌ ده‌سه‌لات داری ناوچه‌کان ، پیاوی نارده‌ ناو هوزه‌که‌ی خوی بو ئه‌وه‌ی دوو زر خوشکی هه‌بوون بوی بهیننه‌ ده‌ورووبه‌ری خوی وه‌ پاش هینانی زر خوشکه‌کانی داوی به‌ " ره‌نگه‌ ریژان " ی که‌ خزمی خیزانی بوون ، به‌ ته‌واوی ره‌گ و ریشه‌ی له‌ ناویاندا دا کوتاوه‌ دوای چه‌ند سالیک چه‌ند لاویکی چالاک له‌و خزمایه‌تی یه‌ که‌وتوونه‌ته‌وه‌ که‌ یه‌کیک له‌و لاوه‌ هه‌ره‌ چالاکانه‌ " یاروللا خان " ی خوشکه‌زای عه‌باس ئاغای گه‌لواخی بووه‌ ، به‌ بونه‌ی لیهاتوویی و هووشیاری و سه‌رپه‌ره‌شتی یاروللا ئاغای خوشکه‌زایه‌وه‌ عه‌باس ئاغای روژ له‌ داوی ره‌ژ باشتر به‌ ئیش و کاره‌کانیا راده‌گه‌یشت ، به‌ لام به‌دکاران و نه‌یاران هه‌میشه‌ له‌ بیری پیلان گیران دا بوون بو له‌ ناو چوونی عه‌باس ئاغای گه‌لواخی ، به‌م بونه‌وه‌ چوونه‌ لای بیگه‌به‌گ دووزمانی یان کرد که‌ عه‌باس ئاغا پی وایه‌ بتفه‌وتینی وه‌ تویش زور بی خه‌به‌ری وه‌ ئه‌گه‌ر تو فه‌رمان بده‌ی با له‌ ناوی به‌رین ، به‌لام عه‌باس ئاغا و یاروللاخان زور زوو به‌و پیلانه‌ی یا زانی و روژیک له‌ نویژی نیوه‌رودا به‌ دوو قولی په‌لی مال و مندالی خویان گرت و له‌ شاری زولم وه‌ده‌رکه‌وتن به‌ره‌و ناوچه‌ی بیله‌وار کرماشان ریگایان گرته‌ به‌ر ، کاتیک بیگه‌به‌گ له‌ هه‌لاتنیان ئاگادار ده‌بیت چاک ده‌زانی ئه‌و جووته‌ پیاوه‌ چه‌نده‌ لیهاتوو و قاره‌مانن ، نه‌ی ویرا که‌سی به‌ دوایانا بنیریت وه‌ ئه‌وانیش چوونه‌ ناوچه‌ی بیله‌وار و له‌وی نیشته‌جی بوون . پاشان له‌و ناوچه‌دا ورده‌ ورده‌ له‌ گه‌ل هوز و تیره‌کانی له‌ک ، ماده‌کی ، سلیمانی ، وه‌رمه‌زیار و که‌لهوردا دوسیایه‌تی و خزمایه‌تیان له‌ گه‌لیانا پیک هیناوه‌ هه‌ر له‌و کات و سه‌رده‌مه‌دا بوو که‌ " شا تاماسب " ده‌چووه‌ سه‌ر ولاتی ئوزبه‌کستان . عه‌باس ئاغای گه‌لواخی و یارووللا ئاغای خوشکه‌زای له‌و هه‌له‌ که‌لکیان وه‌رگرت و ئازایانه‌ خویان گه‌یانده‌ لای " شا تاماسب " و له‌ گه‌لی ری که‌وتن بو به‌شداری له‌و شه‌ره‌ ، وه‌ به‌ره‌و ولاتی ئوزبه‌کستان وه‌ری که‌وتن و له‌شکری شا تاماسب به‌ فه‌رمانده‌هی ئه‌و دوو پیاوه‌ مه‌زنه‌ ولاتی ئوزبه‌کستانیان گرت و شای ئه‌و ولاته‌ و چه‌ند که‌سی دیکه‌یان به ‌دیلی وقول به‌سراوی هینایه‌وه‌ به‌رده‌ستی شاتا ماسب وه‌     ( شا) ش زور ئافه‌رینی پی وتن و حوکمی بیله‌وار و 12 ئیماقی بو نووسین ( 4) وه‌ پاش وه‌رگرتنی ئه‌و حوکمه‌ له‌ گه‌ل هوزه‌کانی سلیمانی و ماده‌کی و که‌لهور و وه‌رمه‌زیار تیکرا هه‌موویان به‌ ناوی هوزی گه‌لواخی ناو دیر بوون وه‌ له‌.

ناوچه‌که‌دا ده‌ستیان به‌ کار و تیکوشان کردوه‌ ، چه‌ند جاریکیش شه‌ر و کیشه‌ که‌وته‌ ناو هیزی گه‌لواخی و هوزی " حه‌مه‌ به‌گی گوران " ، به‌لام زور زوو ئاشت بوونه‌ته‌وه‌ و پاشان حه‌مه‌ به‌گی گوران کچی خوی داوه‌ته‌ " موحه‌ممه‌د قولی " کوری یاروللا ئاغای گه‌لواخی و ه‌ بوونه‌ته‌ خزمی هه‌ره‌ نیزکی یه‌کتر ، به‌لام له‌و کات و سه‌رده‌مه‌دا بوو که‌ مه‌رگ بنه‌و بارگه‌ی ئاواته‌کانی برده‌ ژیر گل وه‌ک شه‌ره‌فخان له‌ شه‌ره‌فنامه‌ دا بو مه‌رگی عه‌باس ئاغای گه‌لواخی ئه‌م شیعره‌ی به‌ فارسی کووتوه‌ وماموستا هه‌ژاریش وه‌ری گیراوه‌ته‌وه‌ سه‌ر کوردی، فه‌رموویه‌تی :

جیهان چون مه‌یه‌ ئاکامه‌ ده‌وران

له‌ په‌ستا تی ده‌کا بو بووچک م گه‌وران

به‌ خوشی خوت نیه‌ و نوشین به‌ زوره‌

ده‌بی بیخوی سه‌ریشت به‌ریته‌ هه‌وران

1- به‌ وته‌ی گه‌وره‌ پیاوان که‌ لیم پرسیون خه‌لیفه‌ موحه‌ممه‌د کوری ره‌ سووله‌ . که‌ ره‌ سوول و نه‌وروز و پیروت کوری ( سه‌یید کامیل ) ن تیره‌ی نه‌وروزی یه‌کان نه‌وه‌ی( نه‌وروز) تیره‌ی پیروتی یه‌کانیش نه‌وه‌ی( پیروت )ن وه‌تیره‌ی گاملیه‌کانیش نه‌وه‌ی خه‌لیفه‌ موحه‌ممه‌دی(هاله‌ده‌ره) ن. ره‌نگه‌ سه‌یید مرادی یه‌کانیش هه‌ر نه‌وه‌ی سه‌یید کامیل بن ، به‌لام بومان روون نییه‌ .

1- به‌ پیی نووسراوه‌ی شه‌رفنامه‌ خیلی ( ئیستا جلوه‌ ) یه‌کیک له‌ هوزه‌کانی کوردن.

2- به‌ پیی وته‌کانی به‌ریز حاجی عه‌لی فیداکار که‌ روشبیریکی به‌ نرخی گه‌له‌که‌مانه‌ له‌م باره‌وه‌ ده‌لی :

عه‌باس ئاغا تورک نه‌بووه‌ به‌لکوو کورد بووه‌ و خاوه‌ن گوندی گیله‌باغی ناوچه‌ی شلیر و ناوخوانی کوردستانی عیراقن که‌ ناوی باوکی عه‌باس ئاغا عه‌بدوللا ئاغای گیله‌ باغه‌ بووه‌ که‌ خاوه‌نی ئه‌و گونده‌ بوون که‌ به‌و بونه‌وه‌ ناوبانگیان به‌ عه‌بدوللا ئاغا و عه‌باس ئاغای گه‌لباغی ده‌رچووه‌ .

3- میژووی کورد و کوردستان . دوکتور سه‌دیق بوره‌که‌یی . لاپه‌ره‌ی 488

4- به‌ پیی نووسراوه‌ی کورد و کوردستان د . بوره‌که‌یی لاپه‌ره‌ی 685 شای تاماسب " طهماسب " س سه‌فه‌وی له‌ سالی 930 ی کوچی حکومه‌تی به‌ ده‌سته‌وه‌ گرت و تاکوو سالی 984 ی کوچی مانگی ده‌سه‌لاتداری دریژه‌ی کیشاوه‌ . بو وه‌رگرتنی ولاتی ئوزبه‌کستان عه‌باس ئاغای و یاروللا خانی به‌ دانی حوکم کردن له‌ چه‌ند ناوچه‌ی کوردستان خه‌لات کردوون

بوچونی ماموستا قانع له‌ سه‌ر هوزی گه‌لواخی

 

ئه‌ی میلله‌تی گه‌لباخی زه‌ده‌ی ده‌ستی نه‌دامه‌ت

ئه‌ی مه‌نشه‌ئی ئیحسان و که‌ره‌م ، به‌حری سه‌خاوه‌ت

کوا ره‌ونه‌قی دیرینه‌ له‌ سه‌ر به‌زمی عه‌باست

کوا شورشی مه‌یدانی عه‌لی شیری شه‌جاعت

کوانی قولی و ، کوا ئه‌سه‌دو ، کوا موحه‌ممه‌د

هه‌رسی خه‌له‌فی یاری خوان ، کانی که‌رامه‌ت

تا دوینی بوو یه‌قین مه‌سکه‌نی تۆ خاکی زه‌هاو بوو

بۆ ئیسته‌ وه‌ها ماتی له‌ ژیر باری سیاسه‌ت ؟

کوا که‌شمه‌که‌شی ده‌شتی کرن و خوتته‌ی شێخان

ئه‌فسووس له‌ بۆ ئیوه‌ هه‌تا روژی قیامه‌ت

ئه‌و وه‌خته‌ نه‌بوو ، توخمی نیفاق و شه‌ر و شۆڕش

بویه‌ که‌ هه‌موو دوژمنی خۆت هاته‌ ئیتاعه‌ت

بو سه‌ر کزی ئه‌م هوزه‌ دلێره‌ وه‌کوو ( قانع )

روو زه‌رده‌ و سه‌رئه‌فکه‌نده‌ له‌ ژیر باری قه‌باحه‌ت

بیر و بوچونی به‌رێز کاک سه‌یید مه‌حموود نه‌به‌وی " زه‌لکه‌ " له‌ سه‌ر ناودارانی هوزی گه لواخی .

گه لباغی " گه‌لواخی " ئیلیکی گه‌وره‌ و ئازا و نه‌به‌زه‌ ، ده‌توانم بلیم له‌ کوردستانا که‌م وینه‌ و که‌م هاوتایه‌ که‌ له‌ دریژایی ته‌مه‌ن و میژوویی خویانا سه‌دا کوسپ و که‌نده‌لان هاتۆته‌ ریگای و چه‌ند جار ته‌بعید ( نفی بلد ) و کوژران و ئیعدامی گه‌ورپیاوانیان له‌ لایه‌ن حکومه‌تی له‌مه‌وپیشی ئیران و ئیراقه‌وه‌ و جارجاریش به‌ شه‌رهاتن له‌ گه لیانا . ئه‌م خیله‌ له‌ 6 یان 7 بنه‌ ماله‌ پیک هاتوون که‌ هه‌موویان ده‌چنه‌وه‌ سه‌ر عه‌باس ئاغای گه لباغی که‌ له‌ دیی گه‌لباغ  ژووره‌وه‌ سه‌ر به‌ هه‌ورامان ئه‌و کاته‌ له‌ دایک بووه‌ . گه لباغی نیسبه‌ته‌ بو لای ئه‌و دییه‌ که‌ پاش پی گه‌یشتنی و له‌ کاتی ژیانی خۆیا حکوومه‌ت وه‌ گه‌وره‌یی به‌شیکی زوری له‌ کوردستانی ئیران و عیراقی به‌ ده‌سته‌وه‌ بوو . پاش کوچی دوایی ئه‌و ، یاروللا ئاغا بوه‌ته‌ جیگاداری که‌ یه‌ک له‌ شوین یه‌ک ، عه‌لی ئاغا و حه‌یده‌ربه‌گ و موحه‌ممه‌د به‌گ قولی به‌گ له‌ کوردستانا حکوومه‌تیان کردووه‌ . له‌ پاش ئه‌وان عه‌لی به‌گی دووهه‌م بوه‌ته‌ جیگاداری . به‌ بڕوای من شه‌ش کوری به‌م ناوانه‌ : 1- موحه‌ممه‌د ئاغا که‌ چوه‌ته‌ ئاوایی هه‌وه‌توو " ئوباتوو" ی دیوانده‌ره‌ . 3- سولتان عه‌لی که‌ پییان وتووه‌ سولتان چۆخه‌ره‌ش که‌ چوه‌ته‌ دیی یه‌مینان خواروو. 4- موراد عه‌لی به‌یگ له‌ کرماشان نیشته‌جی بووه‌ که‌ بویه‌ پییان گوتوه‌ مراد گورانی . 5- حه‌سه‌ن عه‌لی به‌یگ چوه‌ته‌ حه سه ن عه لی به یگ چوه ته خورخوره 6- که ره م عه لی که چوه ته   ئاوایی " کول " " کوله کون " به و بونه وه وتویانه " کول کنی " یانی کوله کونی .

حه مزه یشش گه لباغی بووگن به لام ئاگام لی یان نیه . له ده وره ی ده سه لاتی عه لی به گ دووهه وه تا ده وری په هله وی به شیوه ی کوچه ری ژیانیان داوه ته سه ر گه وره یی و رابه راتیان به ده س بنه ماله ی گاملی و قه مه ریه وه بووه . وه له ده و ری په هله وی دا گه وره یی که وته ده س مراد گورانی و کاک سه وه نی . له قه مه ری و کاک سه وه نی ئاگارداری باشم نییه‌ به‌لام به‌ بونه‌ی نیزیکیه‌وه‌ توزی له‌ گاملی و چوخه‌ره‌شی و مراد گورانی ده‌زانم . گاملی ئه‌وه‌یانه‌ که‌ گه‌وره‌یی تواو گه‌لباغی و ناوخویی خویانی به‌ ده‌سته‌وه‌ بووه‌ ئه‌مانه‌ن : 1 خه‌لیفه‌ موحه‌ممه‌د (1 ) که‌ له‌ دیی هاله‌ده‌ره‌ی ژووروو کوچی دوایی کردوه‌ . 2- ره‌سوول به‌گی کوری 3 موحه‌ممه‌د کوری ره‌سوول به‌گ 4 کویخا ته‌مر " ته‌مر موحه‌ممه‌د " که‌ کوری پیاویک به‌ ناوبانگ بووه‌ که‌ حاکمانی ئه‌رده‌لانی و وه‌زیری وه‌ک میرزا یوسف خان " مشیر دیوان " و مه‌حموود پاشای جاف به‌ هه‌زار سواره‌وه‌ بوونه‌ته‌ میوانی . 5- قاره‌مانی برای کویخا " ته‌مر" که‌ قاره‌مانی که‌م وینه‌ی گه‌لباغی بووه‌ .

6- رئیسی گه‌وره‌ی گه‌لباغی " ابوالمحمد خان " . 7- رئیسی گه‌لباغی فارس خان 8- سه‌عید له‌شکر ره‌سوولی ئافراسیاوی . 9- کویخا ئه‌حمه‌د " ئه‌حمه‌د وه‌کی " . 10 میخان به‌گ ئالولاخ . ئه‌مانه‌ هه‌موویان یا گه‌وره‌یی ته‌واو ئیلی گه‌لباغی یا گه‌وره‌یی ناوخویی خویان به‌ ده‌سته‌وه‌ بووه‌ . جیا له‌ مانه‌ پیاوی گه‌وره‌ی وه‌کوو عیسا خه‌سره‌و " ره‌شید سولتان " و قادر به‌گ و میرزا حه‌مه‌ومین ره‌سوولی دووهه‌م " هاله‌ده‌ره‌ " برای میخان به‌گ بووه‌ . له‌ ناو نه‌ورۆزیه‌ کانا که‌ گاملین وه‌ موزه‌فه‌رییه‌کان " مه‌ده‌فه‌ریه‌کان " خدر له‌شکردی و " ته‌یمه‌زیه‌کان" پیاوی گه‌وره‌ و به‌ناوبانگیان زوربووه‌. له‌ ناو مراد گورانییه‌ کانا کویخا نه‌سروللا " کویخا نه‌سه‌" کویخا فه‌یزه‌ و حه‌مه‌ عه‌لیخان مرادی که‌ گه‌وره‌یی ته‌واو گه‌لواخی به‌ ده‌سته‌وه‌ بووه‌. عه‌بدوللا خان مرادی که‌ پیاویکی گه‌وره‌ و زانا بووه‌ و پاش بابی گه‌وره‌یی گه‌لواخییه‌کانی به‌ ده‌سته‌وه‌ بووه‌ . سه‌مین خان " سه‌مین عه‌ول " و عه‌باس خان کوری که‌ پیاویکی به‌ ناوبانگ بوو و له‌ ناو بنه‌ ماله‌ی خوخه‌ره‌شی دا کویخا فه‌یزه‌ " فه‌یزه‌ که‌ل " وه‌ مسته‌فا به‌گ کوری و میرزا موحه‌ممه‌د موراد که‌ پیاویکی لی هاتوو و به‌ ناوبانگ بووه‌ . سه‌لیمخان و کویخا باپیر ، حاجی مه‌جیدخان موعین له‌شکر ، حه‌مه‌ی که‌ریم و حه‌مه‌ی سارووخان که‌ پیاویکی ژیر بوو وه‌ حاجی گول موحمه‌ممه‌د گول چیه‌ر و کویخا شا موحه‌ممه‌د مه‌ریوان ، حه‌مه‌ به‌گ " حه‌مه‌ شه‌شه‌ " وه‌ له‌ ناو کوکنیه‌کانا حه‌مه‌ سه‌عید و له‌ ناو خانه‌یی دا که‌ مراد گورانین حاجی عه‌لی موحه‌ممه‌د چاولکان و حاجی فه‌رج قه‌لا ئه‌ولیانه‌ ناو به‌رین .

ئیلی گولباغی زور پیاوی خاوه‌ن پیاوه‌تی و دینداری تیدا بوو ، به‌ داخه‌وه‌ چه‌ن که‌سیکیش تالانکه‌ریان تیدا بوو که‌ له‌ گه‌وره‌یی ئه‌و که‌له‌ پیاوانه‌ که‌م ناکاته‌وه‌ . زور پیاوی گه‌وره‌یان ئێعدام کرا و ناویان له‌ میژوو دا هه‌یه‌ .

سنه‌ : 15 / 12 / 2703 ی کوردی . سه‌یید مه‌حموود نه‌به‌وی زه‌لکه‌ .

سه رچاوه:کتیبی فه‌رمانره‌وایی  گه‌لواخیه کان  (خالید  ئه حمه دی)

نوشته شده در تاريخ چهارشنبه بیست و چهارم آذر 1389 توسط ره سول گولباخی |

مرۆڤ چۆن ئازاد ده‌بێت


هه‌ندێ كه‌س پێیان وایه‌ جیاوازییه‌كی ته‌واو له‌نێوان بوونی مرۆڤ و چۆنایه‌تی ئازادی و بانگه‌وازی نێوان بوونی ئازادی و چۆنایه‌تی مرۆڤدا هه‌یه‌. ئه‌مه‌ش وا راڤه‌ ده‌كه‌ن كه‌ ئازادی پێویستی به‌ ئه‌نجامدانی كرداره‌ به‌بێ زۆری لێكردن و فشار خستنه‌سه‌ر، وه‌لێ مرۆڤ له‌م جیهانه‌ پان و به‌رینه‌دا دووچاری چه‌ندین ته‌نگ پێهه‌ڵچنین ده‌بێته‌وه‌و چه‌ندین قه‌یرانیش ده‌وریان داوه‌. بۆیه‌ ئازادی سه‌باره‌ت به‌مرۆڤ داواكارییه‌كی سه‌رسه‌خت و نموونه‌ی باڵایه‌تی و هیچ شتێك له‌پێش ئه‌ودا نییه‌، نه‌ بۆ تاك و نه‌ بۆ كۆمه‌ڵ. مرۆڤ چه‌ندی ته‌مه‌نی به‌ره‌و سه‌ره‌وه‌ هه‌ڵبكشێت ئه‌وه‌نده‌ شه‌یدای ئه‌و خه‌یاڵه‌و ئاره‌زووی نزیك كه‌وتنه‌وه‌ی له‌و به‌ها جوانه‌ زیاتر ده‌بێت، به‌ڵام ئه‌و شتانه‌ی ده‌یكات نامۆ بوون و دووركه‌وتنه‌یه‌ له‌ كرۆكی ئه‌و به‌هایه‌.
نموونه‌ی تاكی راسته‌قینه‌ بریتییه‌ له‌مرۆڤی ئازاد و خودی سه‌ربه‌خۆ و كه‌سایه‌تی جیاواز و منی تاك، كه‌ هه‌موویان ئاكاری مرۆیی جوامێرن و به‌ڵگه‌ی بوونی پله‌ی به‌رزن، ئه‌وانه‌ی ده‌بێت ئه‌و بوونه‌وه‌ره‌ په‌یامیه‌و هه‌بووه‌ له‌ نێوه‌ندی جیهانی ژێره‌وه‌ و جیهانی سه‌ره‌وه‌دا له‌خۆیان بگرێت، ئازادی به‌های به‌هاكان و گره‌وی گه‌وره‌یه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خراپكردنی ئه‌و رێگه‌یه‌ی بۆی ده‌چێت گه‌وره‌ترین زیانه‌.
كه‌واته‌ ئازادی چییه‌؟ ئایا مرۆڤ پێویستی به‌وه‌یه‌ سنووری بزانێت تاوه‌كو بانگه‌شه‌ی بۆ بكات؟ ئازادی وره‌ی بوون و توانای دیاریكردنی خود و ره‌تدانی هه‌موو كۆسپه‌كان و سه‌ركه‌وتنه‌ به‌سه‌ر شته‌ لاساییه‌كاندا، نه‌وه‌كو ته‌نیا هه‌ڵبژاردنی نێوان شته‌ باوه‌كان یان ئه‌نجامدانی ئه‌و كرده‌وانه‌یه‌ كه‌ مرۆڤ پێی خۆشه‌. به‌ربه‌سته‌كانی به‌رده‌م ئازادی گه‌لێ زۆرن كه‌ گرنگترینیان كۆمه‌ڵگه‌و سروشت و ئابووری و سیاسه‌ت و كولتووره‌و دژه‌كانیشی كۆیلایه‌تی و نامۆیی و دڕنده‌بوونه‌.
دوو رێگه‌ بۆ ئازادبوون هه‌یه‌، كه‌ ئه‌مانه‌ن:
یه‌كه‌م: رێگه‌ی نه‌رێنییه‌ و خۆی له‌مامه‌ڵه‌كردنی باش له‌گه‌ڵ دژه‌كه‌ی ده‌نوێنێت، كه‌ كۆیلایه‌تی و حه‌تمییه‌ت و پێویستییه‌. دوو وته‌ی به‌ناوبانگیش له‌مباره‌یه‌وه‌ گوتراون، كه‌ ئه‌مانه‌ن: "ئازادی هۆشیاریی پێویستبوونه‌" هه‌روه‌ها "پێویستبوون به‌ كوێری ده‌مێنێته‌وه‌ ئه‌گه‌ر كه‌س نه‌بێ تێیبگات" له‌م دوو وته‌یه‌دا بۆمان ده‌رده‌كه‌وێت ئازادبوون له‌ دیلی پێویستی ده‌بێت، به‌مه‌رجێك مرۆڤ له‌و یاسایه‌ بگات كه‌ كۆنترۆڵی ده‌كات و ده‌یخاته‌ ژێر ركێفی خۆیه‌وه‌.
دووه‌م: رێگه‌ی ئه‌رێنی سه‌لماندنه‌، مرۆڤ ده‌بێت بزانێت ئازادی بارودۆخی بنه‌ڕه‌تییه‌ و به‌سه‌ریدا سه‌پێندراوه‌ ئازاد بێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی بوونی به‌ پێش چۆنایه‌تییه‌كه‌ی كه‌وتووه‌، بۆیه‌ ده‌بێت به‌رپرسیاریه‌تی چاره‌نووسی خۆی له‌ ئه‌ستۆ بگرێت. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و بارودۆخه‌ی تێی ده‌كه‌وێت له‌ئاكامی بڕیارو ده‌ستنیشان كردنه‌كانی خۆیدا ده‌بێت. وه‌لێ هه‌ندێ هزرڤان هه‌ردوو رێگه‌ی ئه‌رێنی و نه‌رێنی به‌یه‌كه‌وه‌ ده‌به‌ستنه‌وه‌و ده‌یكه‌نه‌ یه‌ك پرۆژه‌، ئه‌ویش پرۆژه‌ی ره‌تدان و سه‌ركه‌وتنه‌ به‌سه‌ر خود و هه‌ڵكشانه‌ به‌ره‌و پله‌ی بوونی شه‌ریفانه‌ له‌ ڕێڕه‌وی كیانێكی ته‌واو ره‌سه‌ندا. كه‌واته‌ ئازادی رێكخراوێكی سه‌رتاسه‌رییه‌و ئازادییه‌كانی سیاسی له‌ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی سته‌مكاری ده‌وڵه‌ت و ئازادییه‌كانی تاك له‌ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی داخرانی كۆمه‌ڵگه‌و پارت و رێكخراوه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی و ئازادی بیروباوه‌ڕو ئه‌نجامدانی رێوڕه‌سمی ئایینی سه‌باره‌ت به‌ لێبوورده‌یی و میانڕه‌وی له‌ خاوه‌نداریه‌تی و گواستنه‌وه‌ی ده‌رفه‌ته‌كانی وه‌به‌رهێنان و ئازادی بیركردنه‌وه‌و ره‌خنه‌گرتن له‌ سستی رۆشنبیری و چه‌قبه‌ستوویی بیروباوه‌ڕه‌كان له‌خۆ ده‌گرێت.
به‌مجۆره‌ له‌كۆتاییدا ده‌گه‌ین به‌ دانپێنان به‌وه‌ی ئازادی شتێكی مه‌حاڵ نییه‌و هیچ جیاوازییه‌كیش له‌ نێوان ئایینی ئیسلام و ئه‌و به‌هایه‌دا نییه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئیسلام ئایینی ئازادییه‌و له‌دژی هه‌موو شێوازه‌كانی قۆرخكردن و ساخته‌یی و كۆیلایه‌تییه‌ و داوا له‌خه‌ڵكی ده‌كات كاربكه‌ن و به‌دوای چاكه‌ بكه‌ون و له‌دژی سته‌م و چه‌وسانه‌وه‌ بوه‌ستن. كه‌واته‌ كه‌ی شرۆڤه‌كان ده‌ریده‌خه‌ن به‌ندایه‌تی كردنی ته‌واو بۆ خوا بریتییه‌ له‌ به‌خشینی ئازادی ته‌واو وه‌كو پره‌نسیپێكی راسپاردانه‌و شایسته‌ی پێداهه‌ڵگوتن و پاداشتن له‌سه‌ریدا؟

سه‌رچاوه‌: www.azmar.blogfa.com

 

 

نوشته شده در تاريخ جمعه نوزدهم آذر 1389 توسط ره سول گولباخی |

!!!شه قامی قاله مه ره!!!

 

به پێی پێشنیاری کاک مسته‌فا ئێلخانی‌زاده به ئاغای سه‌ید موحسین حوسێنی ره‌ئیسی شۆرای شاری بۆکان، ئاغای سه‌ید موحسین حوسێنی به‌ڵێنییاندا شه‌قامێک(خیابان) به ناوی مامه قاله‌وه له‌ لایه‌ن شۆڕای ئیسلامی شاری بۆکانه‌وه ناو بندرێ به‌و بۆنه‌وه کاک مسته‌فا ئه‌و هه‌واڵه‌یان له ‌کۆبوونه‌وه‌ی ئێواره‌ی چوارشه‌مه، ڕێکه‌وتی  10/09/1389  به حوزووری خێزان و کوڕی مامه قاله به به‌شدارانی کۆڕ ڕاگه‌یاند.ئه‌و هه‌واڵه بوو به هۆی خۆشحالی ئه‌ندامانی کۆڕ و سپاسی خۆیان له ئاغای سه‌ید موحسین حوسێنی ده‌ربڕی. له‌م کۆڕه‌دا جگه ‌له ئه‌ندامان و تاقمێک له شاعیران و ئه‌دیبان و هونه‌رمه‌ندانی شاری بۆکان و ناوچه مامۆستا ئارام سه‌دیق  نووسه‌ر و ڕۆژنامه‌نووس له شاری سلێمانی، کاک بێهزاد خزری و هاوسه‌ری له شاری سه‌قز، کاک محه‌ممه‌د ئه‌سدی له شاری مه‌هاباد کاک شێرکۆ تورجانی له شاره‌دێی تورجان و چه‌ن که‌س له ناوچه‌ی ها‌وشاریش به‌شدارییان کردبوو. له‌م کۆڕه‌دا سه‌ره‌تا کاک سه‌ید یاسین قوڕه‌یشی به‌ڕێوه‌به‌ری به‌رنامه‌کانی کۆڕی فێرکاری و فه‌رهنگیی ئه‌ده‌ب پاش به‌خێرهێنانی میوانه‌کان داوای له کاک مسته‌فا ئێلخانی‌زاده کرد بۆ ده‌ر بڕینی هه‌واڵه‌که. ئانجا کاک ناسر ڕه‌سووڵی کورته چیرۆکێکی مینی‌ماڵی پێشکه‌ش کرد.  کاک ئارام سه‌دیق وتارێکیان له باره‌ی گرینگی پێدان به ڕێزگرتن له هونه‌رمه‌ندان خوێنده‌وه، کاک محه‌ممه‌د ئه‌سه‌دی له شاری مه‌هاباده‌وه دوو پارچه شیعریان له باره‌ی شمشاڵ‌و قاله‌مه‌ڕه پێشکه‌ش کرد. پاشان مامۆستا عوسمان محه‌ممه‌دی (عوسمانه سوور) به لێدانی هه‌وایه‌ک  به ئامیری نایه کۆڕه‌که‌یان ڕازانده‌وه و ئانجا کاک ئه‌ره‌ستوو سوهراب‌نیا له‌گه‌ڵ نایه‌ی کاک عوسمان چه‌ند پارچه ئاوازیان پێشکه‌ش کرد  ئه‌و جار مامۆستا ئیره‌ج ناهید شیعرێکیان پێشکه‌ش کرد و هه‌واڵی چاپ کرانی دیوانی مامۆستا زارییان ڕاگه‌یاند. کاک لوقمان عه‌زیزی هونه‌رمه‌ندی لاو به ده‌نگی خۆش و زوڵاڵی خۆیان ئاوازێکیان پێشکه‌ش کرد. کاک ڕه‌شید ڕه‌حمانیش وتارێکیان خوێنده‌وه ئانجا کاک سه‌ید یاسین قوڕه‌یشی وتووێژێکیان له‌گه‌ڵ پروانه شه‌ریفییان خێزانی مام قادر عه‌بدوڵڵازاده(‌قاله‌مه‌ڕه) له‌باره‌ی بیره‌وه‌رییه‌کانیان له ژیانی هاوبه‌ش له‌گه‌ڵ مام‌قادردا ئه‌نجام دا. یای په‌روانه شه‌ریفییان وێڕای گێڕانه‌وه‌ی چه‌ند بیره‌وه‌ری له‌گه‌ڵ مامه‌قاله سپاسی خۆیان له پێکهێنانی ئه‌و کۆڕه و سپاس له کاک مسته‌فا ئێلخانی‌زاده بۆ پێشنیاده‌که‌ی و کاک سه‌ید موحسین حوسێنی بۆ به‌ڵێنی به‌ناو کردن شه‌قام بۆ قاله‌مه‌ڕه ده‌ربڕی. هه‌روه‌ها کاک محه‌ممه‌د عه‌بدوڵڵازاده‌‌ کوڕی مامه‌قاله‌ش سپاسی خۆیان به‌م بۆنه‌وه ده‌ربڕێ له‌و کۆڕه‌دا ئاماده‌بووان‌ داوایان کرد بۆ ڕێزلێنان له مامۆستا عوسمان سوور ما‌مۆستای نایه ‌و شمشاڵ له ئه‌ندامانی شۆڕای شاری بۆکان داوا بکرێ شه‌قامێک یان مه‌یدانێک به نێوی کاک عوسمانه سووریش (عوسمان محه‌ممه‌دی) بکرێ و ئاماده‌بووان پێیان وا باش بوو هو‌نه‌رمه‌ندان و ئه‌دیبان و شاعیران له کاتی ژیان خۆیاندا ڕێزیان لێ بگرێ هه‌تا ببێته هۆی دڵ‌گه‌رمی ئه‌وان ‌و هاندانی هونه‌رمند‌ان و قه‌ڵم به‌ده‌ستان. له‌م کۆڕه‌دا مامۆستای ڕۆمان‌نووس و چیڕۆک نووسی به ناوبانگی بۆکان کاک حوسێن شێربه‌گیش به‌شدارییان بوو. ئه‌م کۆڕه له سه‌عات حه‌وتی پاش‌نیوه‌ڕۆ دوایی هات.

سه رچاوه:ناو ه ندی روشنبیری و فیرکاری ئه د ه ب"بوکان" 

 
 
نوشته شده در تاريخ سه شنبه شانزدهم آذر 1389 توسط ره سول گولباخی |

آپلود عکس

خرید اینترنتی

فال حافظ

قالب وبلاگ

.: Weblog Themes By Blog Skin :.

آپلود عکس

خرید اینترنتی

فال حافظ

قالب وبلاگ